تور شاد گاوبانگی در حریم ممنوع مرال‌ها

گروه محیط زیست| آگهی‌های تور گاوبانگی در فضای مجازی روزبه‌روز در حال افزایش است. تبلیغاتی که می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری بر جمعیت مرال‌های کشور داشته باشد؛ زیرا اگر افراد آموزش ندیده، صرفا با اهداف تفریحی به قلب زیستگاه‌ها بروند، با ایجاد حس ناامنی در مرال‌ها، امکان جفت‌گیری و تشکیل حرمسرا را از آنها سلب کرده و به دنبال آن، جمعیت گوشتخورانی مثل گرگ، خرس و پلنگ با کمبود طعمه مواجه می‌شوند.

در ابتدا قرار بوده سازمان حفاظت محیط زیست از ظرفیت حفاظت مشارکتی برای مقابله با شکار غیرمجاز مرال و رصد این گونه استفاده کند، اما حالا با تبدیل شدن این مشارکت به تورهای غیراستاندارد، کارشناسان هشدار می‌دهند که باید این رویه کنترل شود. البته سازمان محیط زیست هم می‌گوید که دستورالعمل‌هایی برای ساماندهی این روند در دست تدوین دارد. این روزها اینستاگرام به محفلی برای تبلیغ تورهای طبیعت‌گردی خاص از جمله گاوبانگی تبدیل شده است.

بر اساس تبلیغات منتشر شده در فضای مجازی، عده کثیری از 15 شهریور تا 15 مهر، تور گاوبانگی سه روزه برگزار می‌کنند و همراهان باید کیسه خواب، وسایل شخصی و دوربین به همراه داشته باشند. تورهایی که به گفته افشین علیزاده کارشناس محیط زیست و حیات وحش، حتی اصول اولیه حضور در طبیعت هم در آن رعایت نمی‌شود و اعضای تور صرفا منبعی برای تولید صدا و زباله در طبیعت هستند.

او به هفت‌صبح می‌گوید که یک یا دو بار با این تورها همراه شده است و در شرایطی که در طبیعت برای رصد حیوان اصلا نباید سر و صدا کرد، لباس همرنگ محیط پوشید و آرام و بدون خش خش راه رفت، اعضای تور تخمه و پفک می‌خوردند و با صدای بلند می‌خندیدند! در نهایت هم شاکی بودند که چرا موفق نشده‌اند چیزی ببینند.

  اقدامی برای کمک به محیط بانان

به گفته این کارشناس محیط زیست و حیات وحش، در گذشته به دلیل کمبود محیط بانان، نیروهای داوطلب برای کمک به حفاظت به زیستگاه می‌رفتند و در آنجا چادر می‌زدند تا مراقب شکارچی‌ها باشند. زیرا فصل گاوبانگی بسیار حساس بوده و فصل مستی مرال‌ها به شمار می‌رود. این حیوانات در این مقطع زمانی از چیزی نمی‌ترسند و جلو می‌آیند. شکارچی‌ها با تقلید صدا، مرال‌ها را به سمت خود می‌کشند و آنها را شکار می‌کنند.

علیزاده معتقد است که اگر جمعیت انسان‌های حاضر در زیستگاه خیلی زیاد باشد، مرال از رفتار طبیعی‌اش خارج می‌شود و نمی‌تواند ماغ بکشد و حریف بطلبد. از آنجایی که زیستگاه‌های آنها حالت جزیره‌ای پیدا کرده و جمعیت آنها به شدت کاهش یافته، این گونه دیگر نمی‌تواند گدار(جابه‌جایی میان زیستگاه‌ها) کند و در بین زیستگاه‌ها تردد کند؛ زیرا جاده‌ها و روستاها در مسیر آنها قرار گرفته است. در نتیجه این روزها، مرال‌ها در نقاط خاصی مستقر می‌شوند و متاسفانه تورها هم دقیقا به همان نقاط مراجعه می‌کنند.

این کارشناس محیط زیست توضیح می‌دهد که مرال، سالی یک بار به مدت یک ماه یا بیشتر،‌ باید رفتار طبیعی خود را نشان بدهد تا بتواند حرمسرا تشکیل داده و رفتار جنسی‌اش را داشته باشد. با نرهای دیگر مبارزه کند. قوی‌ترها باقی بمانند و در جریان این مبارزات، ضعیف‌ترها کنار بروند. اگر یک حالت بلبشویی در زیستگاهشان با حضور بیش از حد انسان ایجاد شود، ممکن است ژن‌های ضعیف منتقل شود و آنها نتوانند جفت‌گیری کنند؛ در نهایت جمعیتشان کاهش یافته و گله‌ها کوچک‌تر شوند.

بردن تور به صلاح نیست

علیزاده تاکید می‌کند که با توجه به وقوع آتش‌سوزی‌ها و تخریب زیستگاه‌ها، بردن تور اصلا به صلاح نیست، زیرا در چنین شرایطی ممکن است حتی افرادی که علاقه به حیات وحش ندارند، فقط برای اینکه دور هم باشند، جوجه کبابی بخورند و با گروه معاشرت کنند، با تیم‌ها همراه شوند. البته اگر افراد علاقمند داوطلب کمک کنند، یک تا دو هفته در جنگل و تپه ماهور بخوابند و کمک حال محیط بانان باشند، شرایط نسبت به برگزاری تور خیلی متفاوت می‌شود.

کاهش جمعیت شکارچیان 

به گفته این کارشناس حیات وحش، مرال‌های نر، طعمه پلنگ هستند. گرگ بیشتر به مرال‌های ماده حمله می‌کند و گوساله‌ها هم در برخی مواقع شکار خرس‌ها می‌شوند. خرس، گرگ و پلنگ گونه‌های چتر به حساب می‌آیند و حضورشان نشان‌دهنده سلامت زیستگاه است. وقتی اکوسیستم سالم است، همه اجزای آن به‌جاست و از پایین‌ترین قسمت هرم زنجیره غذایی یعنی علفخواران تا بالاترین آن که به گوشتخوار می‌رسد، در کنار هم قرار می‌گیرند.

اگر یک حلقه سرجایش نباشد، ممکن است در نهایت آن گوشتخوار از بین برود و به این ترتیب نظم همه چیز به هم می‌ریزد. ضمن آنکه باید بدانیم پلنگ و گرگ در طبیعت؛ یا افراد بیمار گله‌ها را شکار می‌کنند یا خیلی مسن‌ها را؛ این رفتار برای سلامت اکوسیستم خیلی مهم است.

به‌کارگیری نادرست اصطلاح تور

با توجه به تبعات سنگین حضور بی‌قاعده گردشگران در طبیعت همزمان با گاوبانگی، آیا سازمان حفاظت محیط زیست برنامه‌ای برای ساماندهی این شرایط دارد؟ معصومه صفایی معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست در گفت‌وگو با هفت صبح تاکید می‌کند که استفاده از کلمه تور درباره گاوبانگی، ادبیات اشتباهی است که رایج شده و نباید آن را به کار برد. زیرا فعالیتی که انجام می‌شود، یک فعالیت اکوتوریسم حفاظتی است و رویکرد اصلی آن مبتنی بر حفاظت است اما متاسفانه در سال‌های اخیر، مقداری از رسالت خود خارج شده است.

به گفته صفایی، مشخصا در منطقه پرور، چند انجمن و تعاونی انجمن‌های جوانان آن منطقه، عده‌ای علاقمند را در فصل گاوبانگی به منطقه می‌بردند تا این افراد در موضوع حفاظت مشارکت کنند. گاوبانگی فصل مستی مرال‌هاست که این حیوان با تولید صدایی مثل مامای گاو نر، ماده‌ها را جلب می‌کند و بیشتر موضوع قلمروطلبی در این فرآیند مطرح است. از قدیم در فصل گاوبانگی فعالیت‌های حفاظتی تشدید می‌شد تا شکارچیان غیرمجاز با تقلید صدای بانگ گاو،‌ به جمعیت آنها آسیب وارد نکنند.

او توضیح می‌دهد که در گذشته، محیط بان‌ها سازه‌هایی از جنس برزنت و پلاستیک در جاهایی که پاسگاه محیط بانی وجود نداشته، ایجاد می‌کردند تا خلأ گشت‌ها را پوشش بدهد. از هشت سال پیش، جریانی برای سرشماری قوچ، میش، کل و بزها به راه می‌افتد تا از پتانسیل انجمن‌ها برای این موضوع استفاده شود. به‌ویژه الگوی حفاظت مشارکتی پارک ملی گلستان بعد از پاگرفتن شورای راهبردی آن، باعث می‌شود که سازمان محیط زیست به فکر استفاده از ظرفیت حفاظت مشارکتی در فصل گاوبانگی بیفتد و مردم را در این موضوع دخیل کند.

صفایی ادامه می‌دهد: بر اساس ایده اولیه، قرار بود در چادرهای موجود در منطقه، یک تا دو نیروی سازمان‌های مردم نهاد هم حضور داشته باشند اما بعدها این مسئله تبدیل به علاقمندی شد و در دو تا سه سال اخیر، تورهای گاوبانگی پا گرفت.  به اعتقاد معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست، مشارکت دادن نیروهای مردمی در موضوع حفاظت، نوعی هویت سازی به شمار می‌رود و باعث می‌شود نسل جدید به جای اینکه مشابه پدرانشان به شکار مرال بروند، تور اجرا کنند و مردم را برای مشارکت در حفاظت فصلی، به مناطق ببرند. اما این رویه کمی از حد خارج شده و بدون ظرفیت سنجی، چنین پتانسیلی به کار گرفته شد.

تورهای گاوبانگی ساماندهی می‌شوند

صفایی خبر می‌دهد که سازمان محیط زیست قصد ساماندهی تورهای گاوبانگی را دارد. از سال گذشته شیوه نامه‌ای با محوریت استان گلستان تدوین می‌شود. برای تدوین این شیوه نامه همه انجمن‌های فعال در این زمینه دور هم جمع می‌شوند تا در قالب یک ساز و کار مرتب و درست، با برآورد ظرفیت برد، مشارکت در آن منطقه پیگیری شود.

به گفته معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان محیط‌زیست، پروتکلی هم ظرف مدت کوتاهی نوشته می‌شود که خیلی ایرادات داشته اما امسال دکتر قاسمپوری و سپهوند از اساتید دانشگاه تربیت مدرس، پیشنهاد می‌دهند که این پروتکل‌ها را قبل از فصل، بازنگری کرده و در قالب چارچوب بیاورند. چند روز قبل اطلاعات این پروتکل‌ها به سازمان محیط زیست ارسال می‌شود. اکنون گروه استانداردها آن را بررسی می‌کند تا موضوع تورهای گاوبانگی ساماندهی شده و از حالت فعلی بیرون بیاید.

البته صفایی تاکید می‌کند که سازمان محیط زیست قصد ندارد موضوع حضور مردم در گاوبانگی را به‌طور کامل منتفی کند زیرا ظرفیت خوبی است و این سازمان فقط قصد دارد که افراد را قبل از رفتن به کوه آموزش دهد. از حضور افرادی استفاده کند که سابقه مرتبط دارند و حتی افرادی که دوره می‌بینند هم باید درجه‌بندی شوند زیرا برخی چادرها در پایین دست قرار داشته و برخی در بالادست هستند و دسترسی به آنها در شرایط سخت‌تری قرار دارد.

به نظر می‌رسد که گام‌هایی برای ساماندهی تورهای شاد شاد گاوبانگی برداشته شده است و امیدواریم قبل از آنکه خیلی دیر شود، جامعه محلی هم حفظ امنیت زیستگاه‌ها و ذخایر ژنتیکی کشور را بر کسب درآمد از محل برگزاری این تورها، ارجح بداند.