النینو؛ تهدید فرصتساز در راه ایران
النینو در راه است؛ بارش بیشتر میتواند سیلاب بسازد، اما همین آب میتواند بخشی از آبخوانهای تشنه ایران را نجات دهد
گروه محیط زیست| توسعه فعالیتهای آبخوانداری در ایران میتواند تهدیدهای ناشی از رخداد النینو در ایران را به فرصتی برای تغذیه منابع آب زیرزمینی تاراج شده، تبدیل کند. کارشناسان همواره هشدار میدهند که باید خطرات سیلابهای پیش رو را جدی بگیریم اما نسخه نجاتی هم برای این بحران وجود دارد. آنها، اجرای پروژههای آبخیزداری و آبخوانداری را راهکاری معرفی میکنند که خسارات سیلاب را به حداقل میرساند و مرهمی بر زخمهای ناشی از برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی میشود.
بررسیها نشان میدهد که در حوضههای آبریزی که عملیات آبخیزداری اجرا شده 60 تا 70 درصد، میزان خسارات ناشی از سیلاب کاهش مییابد؛ البته مسئولان میگویند که بودجه (با وجود جهشهایی که تجربه کرده) و امکانات ما در مقابل فرصتهای اندکی که پیش رویمان قرار میگیرد، کافی نیست. همه الگوهای اقلیمی میگویند که النینو برای ایران بارشهای پیش از موعد پاییزه میآورد و قرار است فصلی را پشت سر بگذاریم که بارشها در مناطق غرب، جنوب و شمالش اندکی بیش از نرمال باشد؛
اما افزایش میزان بارشها با خود سیلاب هم میآورد و سیل یعنی ویرانی! در برابر نعمتی که بر سرزمین خشک ایران نازل میشود، خطر خسارات ناشی از سیل را هم باید تحمل کنیم اما متخصصان بر این باورند که تهدیدهای این پدیده طبیعی را به راحتی میتوان مدیریت کرد و از آن فرصتهایی برای سرزمین تفتیده ایران فراهم کرد.
امکان تبدیل تهدید به فرصت وجود دارد
حسن وحید معاون آبخیزداری، مراتع و امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور بر این باور است که امکان تبدیل تهدید سیلابهای ناشی از ال نینو به فرصتی برای تغذیه آبخوانهای کشور وجود دارد.
او که هفته گذشته و در جریان سیلاب شمال به این منطقه سفر کرده، با تکیه بر مشاهداتش به هفت صبح میگوید که در حوضه آبریز ساری، به دلیل انجام کمتر عملیات آبخیزداری خسارات ناشی از سیل بسیار شدیدتر بوده، در حالی که در حوضه نکا صرفا با نصب یک سرشاخهگیر، بسیاری از چوب آلات پشت این سازه جمع میشود و خسارت سیلاب به حداقل میرسد. معاون آبخیزداری سازمان منابع طبیعی با اتکا بر ارزیابیهای انجام شده توسط این مجموعه، میزان کاهش خسارات سیلاب در عرصههایی که تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار دارند را 60 تا 70 درصد کمتر از حوضههایی میداند که چنین عملیاتی در آنها اجرایی نشده است.
جهش در بودجه و اجرای عملیات آبخیزداری
به گفته وحید، سالانه بر اساس شرایط بودجه، حدود 250 تا 300 هزار هکتار از عرصههای طبیعی تحت پوشش اقدامات آبخیزداری قرار میگیرند اما در سال مالی 1404 که 30 شهریور به پایان میرسد، با توجه به فعال شدن استانها و مشارکت قرارگاه محرومیتزدایی در اجرای پروژههای آبخیزداری، بالغ بر 600 هزار هکتار و شاید هم بیشتر از عرصههای طبیعی تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار میگیرند. معاون آبخیزداری سازمان منابع طبیعی توضیح میدهد که وضعیت مصوبات بودجه آبخیزداری در سال مالی 1405 هم تا حدودی مطلوب بوده و شاهد جهش در اعتبارات بخش مرتع، بیابان و آبخیزداری هستیم.
در بخش آبخیزداری میزان اعتبارات مصوب امسال نسبت به سال گذشته بیش از دو برابر شده، در بخش بیابان اعتبارات عملیات احیایی افزایش پنج برابری داشته و ارقام مصوب بخش مرتع هم از 40 میلیارد به 600 میلیارد تومان رسیده است که نشان دهنده جهشهای خوبی است. او توضیح میدهد که در حال حاضر بخش آبخیزداری صرفا به عملیات سازهای توجه نمیکند و عملیات بیولوژیک و بیومکانیک هم در دستور کارش قرار دارد و به این ترتیب در پروژههای آبخیزداری، حتی عملیات جنگلکاری هم علاوه بر سازهها انجام میشود.
معاون آبخیزداری سازمان منابع طبیعی بر این باور است که در مجموع اتفاقات خوبی در بخش آبخیزداری رخ داده اما کفایت نمیکند؛ زیرا اکنون حدود 70 تا 80 میلیون هکتار عرصه نیازمند کارهای آبخیزداری در کشور وجود دارد، اما سطح عملیات انجام آبخیزداری انجام شده 34 تا 35 میلیون هکتار است. البته همین سطح، کارکردهای خود را داشته ولی باید شرایط مناسبتری ایجاد شود، تا بتوانیم مسائل را سر و سامان دهیم.
ایجاد فرصت با رواناب بیشتر
عطاءالله ابراهیمی رئیس پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری نیز در گفتوگو با هفت صبح با تاکید بر جنبههای متفاوت النینو بر دما، بارش، تبخیر و تعرق گیاهان، جابهجایی خط برف و تاثیرات ترکیبی دیگر، فرصت ناشی از النینو را افزایش رخدادهای حدی و جریانهای سیلابی معرفی میکند که منجر خواهد شد رواناب بیشتر، در اختیارمان قرار گیرد. به گفته او، روانابی که النینو ایجاد میکند، ممکن است با آنچه در افکار عمومی وجود دارد متفاوت بوده و رخدادهایی مثل سیل را افزایش دهد.
اگرچه، همه این موارد در دسته احتمالات قرار میگیرند اما برای کنترل آنها، باید تمهیداتی اندیشیده شود تا از مخاطرات ایجاد شده، فرصت بسازیم. ابراهیمی میگوید: آبخوانداری یکی از فرصتهای مهم در چنین شرایطی است. در سالهایی که ترسالی داریم، میتوانیم از تهدیدات فرصت ایجاد کنیم. البته شاید اهمیت آبخوانداری در کشور ما که در اقلیم خشک و نیمه خشک واقع شده بیشتر از سایر نقاط باشد و ترسالیها ،فرصت مناسبی برای توسعه آبخوانداری باشند.
37 ایستگاه تحقیقاتی آبخوانداری
رئیس پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری درباره همخوان بودن بودجه و امکانات با پتانسیلهای موجود توضیح میدهد که بودجه پژوهشکده تحت مدیریتش مشخص بوده و از قبل مصوب شده است. امسال هم با توجه به شرایط کشور، ممکن است اعتبارات آنطور که باید تخصیص داده نشود. اما با این وجود، میتوان از فرصت حاصل از النینو استفاده کرد.
به گفته ابراهیمی، از سه دهه پیش، ایستگاههای تحقیقاتی برای استخراج خطاها و ایرادات مدل بومی ایران در آبخوانداری، تاسیس میشوند. در حال حاضر تعداد این ایستگاهها به 37 واحد رسیده است. رویکرد این واحدها هم تحقیقات، آموزش و ترویج به همراه رفع ایرادات عملیات آبخوانداری در فرآیندهای اجرایی بوده است. بخش اجرا باید از این ایستگاههای تحقیقاتی الگو میگرفت تا در 10 میلیون هکتار از عرصههای کشور که ظرفیت اجرای آبخوانداری دارند، از این تجربیات استفاده کند.
همخوان نبودن امکانات و نیازهای آبخوانها
رئیس پژوهشکده آبخیزداری میگوید که ایستگاههای تحقیقاتی این مجموعه در سطح 63 هزار هکتار اجرا شدهاند و در این ایستگاهها، فرصت خوبی ایجاد میشود که در فصل پیش رو، به نوعی آبخوانها را تغذیه کنیم. البته او تاکید میکند که سطح امکانات و تجهیزات در اختیار، با نیاز آبخوانهای کشور همخوانی ندارد و باید حواسمان به این موضوع باشد؛ زیرا فرصتها از دست میروند.
بر اساس آمارهای منتشر شده، سالانه بین پنج تا 5.7 میلیون متر مکعب آب اضافی از منابع زیرزمینی برداشت میشود، در حالی که آمار دقیقی از میزان آبی که به داخل زمین نفوذ میدهیم، در دسترس نیست. استحصال روانابها حتی اگر منجر به نفوذ داخل زمین نشود، دست کم میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد و از کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی بکاهد.
