چرا ماهی صبور در خوزستان کمیاب و گران شد؟!

گروه محیط زیست| وضعیت جمعیت ماهیان ساکن در آب‌های جنوب ایران را می‌توان از بازار ماهی‌فروشان تشخیص داد. هرچه ماهی کمتر در تور صیادان گرفتار شود، کمیاب‌تر شده و قیمتش صعود می‌کند. این یعنی جمعیت آن گونه یک گام به انقراض نزدیک‌تر شده است. ماهی صبور یکی از آن گونه‌هایی است که به چنین سرنوشتی دچار شده است. کارشناسان می‌گویند که سدسازی و قطع و وصل آب، ظهور گونه‌های غیربومی در رودخانه کارون مثل تیلاپیا به همراه صید بیرویه حتی در فصل تخم‌ریزی، باعث شده که دیگر صبور را روی منتقل کباب خوزستانی‌ها نبینیم. به اعتقاد کارشناسان هیچ راهی برای علاج وجود ندارد، مگر آنکه صیادان بپذیرند؛ دست کم دو ماه ابتدای بهار، به سراغ ماهیان بخت برگشته نروند.

چند روز پیش در صفحه آخر روزنامه هفت صبح درباره خداحافظی جنوبی‌ها با ماهی دوست‌داشتنی و نوستالژیک‌شان مطلب نوشتیم. بررسی‌های انجام شده در شبکه‌های اجتماعی از کمبود این ماهی در خوزستان خبر می‌داد. ‌ماهی‌ای که سال‌ها به صورت کبابی در جنوب مورد استفاده قرار می‌گرفت حالا کمیاب شده و با قیمت هر کیلوگرم پنج و نیم میلیون تومان به فروش می‌رسد؛ در حالی که مردم به خاطر می‌آورند که همین دو دهه قبل، ماهی صبور پای ثابت خروجی تورهای صیادی بوده است. این نشان می‌دهد که احتمالا اتفاقی برای جمعیت این ماهی در آب‌های جنوب رخ داده که امروز کمتر شاهد حضورش در سفره‌ها هستیم.

ماهی‌ای که در مصب رودخانه زندگی می‌کند

محمدرضا فاطمی استاد دانشگاه و اکولوژیست دریا در گفت‌وگو با هفت صبح توضیح می‌دهد که ماهی صبور در مصب رودخانه‌های آب شیرین زندگی می‌کند. برای تخم ریزی به‌صورت مقطعی به داخل رودخانه‌ها می‌آید، ولی تمام عمرش را در آب لب‌شور مصب‌ها می‌گذراند.به گفته او، این ماهی روزگاری در مصب بیشتر رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس و گاهی هم در رودخانه‌هایی که به دریای عمان می‌ریختند، زندگی می‌کرده است. صبور در دریا حضور نداشته و یک زیستگاه خاص دارد. فصل تخم ریزی‌اش در دو ماه ابتدای بهار بوده و بیشترین جمعیت آن، در آب‌های شیرین خوزستان گزارش می‌شود. زیرا در این استان رودخانه‌های پرآبی مثل کارون، زهره و بهمنشیر -که دست‌کند است- را داریم؛ بنابراین، بیشترین ماهی صبور در مصب این رودخانه‌ها زندگی می‌کرده است.

صید انبوه در فصل تخم‌ریزی

فاطمی می‌گوید که صبور به صورت انبوه در خوزستان صید می‌شده زیرا در جاهای دیگر، کمتر جمعیت این گونه وجود داشته است. وقتی رودخانه‌ها آلوده می‌شوند و آب شیرین کاهش می‌یابد، اختلاط آب شیرین و شور هم از بین می‌رود و با افزایش قیمت صبور، صید آن به صورت بی‌رویه انجام می‌شود. صیادان اجازه نمی‌دهند که ماهی تخم‌ریزی کند. آنها در تمام طول سال، حتی در زمان تخم‌ریزی هم تورهای خود را برای صید ماهی صبور پهن می‌کنند و به این ترتیب گونه‌ای که هم زیستگاه و شرایط زیستش از بین رفته و هم مورد صید بی‌رویه قرار گرفته است، به این روز می‌افتد.

این اکولوژیست دریا خوشحال است که کشورهای عربی به جز عرب‌های عراق، به این صورتی که ما ماهی صبور را می‌خوریم، از این گونه استفاده نمی‌کنند. زیرا اگر در نوار جنوبی خلیج فارس هم برای صبور تقاضا وجود داشت، تا به حال جمعیتش منقرض شده بود و همان بلایی که بر سر ماهی حلوا آمد، گریبان‌گیر صبور هم می‌شد.

فاطمی توضیح می‌دهد که متاسفانه ماهی حلوا سفید در تمام طول سال صید می‌شود، درشت‌هایش به کشورهای عربی صادر شده و به ازای هر کیلوگرم 10 تا 15 میلیون تومان فروخته می‌شود. آن کوچک‌ترها هم کیلویی پنج میلیون تومان راهی بازار ماهی‌فروشان جنوب می‌شوند و به این ترتیب، متاسفانه دو گونه از با ارزش‌ترین ماهی‌های ایران در جنوب کشور، گرفتار می‌شوند.

کنترل صیادان مهترین راه نجات

این اکولوژیست دریا، مهمترین راه نجات ماهی صبور و افزایش جمعیت آن را کنترل صیادان می‌داند؛ زیرا تا جامعه صیادی نخواهد همکاری کند، راه به جایی نمی‌بریم.به گفته فاطمی، کسی حریف صیادان جنوب نمی‌شود. آنها یک صبور 150 تا 200 گرمی را یک میلیون تومان می‎فروشند و به همین خاطر، برای صید این گونه انگیزه کافی دارند. حتی اگر قانون ممنوعیت صید در فصل زادآوری اعمال شود، دیگر کسی قوانین را رعایت نمی‌کند ضمن آنکه قوانین دولت و شیلات دیگر اثرگذار نیست. دریا آزاد بوده و مملکت رهاست. 

او با اشاره به حرکت ماهی صبور به صورت گله‌ای در رودخانه، می‌گوید که صیادان در زمان تخم‌ریزی این ماهی را صید می‌کنند، در حالی که در آن مقطع باید برداشت ماهی از منابع آبی متوقف شود. باید به ماهی صبور اجازه تخم‌ریزی داده شود و اگر صید به بعد از خرداد ماه و پایان فصل تخم‌ریزی موکول شود، قطعا جمعیت این گونه افزایش می‌یابد اما متاسفانه صیادان این موضوع را هم رعایت نمی‌کنند.

تیلاپیا رقیب صبور 

بدیهی است ماهی‌هایی که به آنها حتی فرصت تخم‌ریزی هم نمی‌دهند، هر روز از تعدادشان در زیستگاه کم شود اما آیا صرفا صید بی‌رویه عامل کاهش جمعیت ماهی صبور بوده است؟ یزدان کیوانی عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان در گفت‌وگو با هفت صبح می‌گوید که خوزستان زیستگاه اصلی این گونه است و ظهور گونه غیربومی تیلاپیا در آب‌های این استان، می‌تواند عاملی باشد که بر جمعیت صبور تاثیر گذاشته است.

او می‌گوید: قطع و وصل‌هایی که در آب رودخانه‌های خوزستان رخ می‌دهد (این قطع و وصل‌ها ناشی از سدسازی بر روی رودخانه کارون است) باعث تغییرات شوری آب رودخانه‌ها می‌شود و از آنجایی که صبور معمولا در رودخانه کارون صید می‌شود، قطع شدن آب این رودخانه بر جمعیت آن تاثیر می‌گذارد.به گفته کیوانی، دریا هم دچار آلودگی نفتی، فلزات سنگین و آلودگی‌هایی است که از خشکی وارد آن می‌شود. همه این موارد به همراه صید بیرویه و تغییر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و دبی آب، بر جمعیت صبور تاثیر می‌گذارد.

اگرچه امروز جمعیت صبور آن‌قدر کاهش یافته که برای انتقالش به سفره، باید هزینه هنگفتی پرداخت شود اما قبل از آنکه خیلی دیر شود، اگر حقابه محیط زیستی رودخانه‌ها تامین شود و صیادان به خود بیایند و منافع کوتاه مدت امروز را بر حفظ نسل صبور برای انتقال این گونه به سفره‌های فرزندانشان، به رسمیت بشناسند، باز هم می‌توانیم شاهد پیچیدن عطر کباب این ماهی در کوچه پس کوچه‌های خوزستان باشیم و از انقراض قطعی جمعیت صبور در مصب رودخانه‌های جنوب کشور، جلوگیری کنیم.