حیوانات برای آب، جان میدهند
استخرهای کشاورزی برای حیوانات تشنه پناهگاه میشوند اما ساختار غیراستاندارد آنها میتواند مرگبار باشد
هفت صبح| کمبود منابع آب در زیستگاهها، حیات وحش را به نزدیکی باغات و مزارع میآورد و همین مراجعه، میتواند به مرگ حیوان منتهی شود؛ زیرا دیوارههای عمود استخرهای آب کشاورزی زمینه سقوط آنها را فراهم میکند. اگر استخر آب داشته باشد، حیوان خفه میشود و اگر خالی باشد، سقوط از ارتفاع میتواند منتهی به مرگش شود.
اگرچه آمار دقیقی رابطه با تلفات مرتبط با این استخرها نداریم اما این مخاطره به راحتی قابل ساماندهی است. البته مسئولان محیط زیست میگویند که دستورالعملی تهیه کرده و برای وزارت نیرو و کشاورزی ارسال کردهاند تا ضوابط ساخت استخرهای کشاورزی در مناطق حساس رعایت شود. اما با توجه به بار مالی اجرای این دستورالعمل، آیا کشاورز زیر بار دستورات میرود؟
پمپهای آب شب و روز کار میکنند تا ذخایر سفرههای زیرزمینی را از اعماق زمین به داخل استخرهایی هدایت کنند که قرار است محصولات کشاورزی را به عمل آورند. سرانه آب تجدیدپذیر در ایران طی یک دهه حدود 9درصد کاهش یافته و این یعنی آب کمتری در اختیار انسان قرار میگیرد و دستدرازی به طبیعت برای جمعآوری هر قطره آب که از نگاه انسان بیمصرف مانده، بیشتر میشود. در چنین شرایطی، استخرهایی که آب را برای روز مبادای کشاورزان ذخیره میکنند، به تنها پناه حیوانات تشنه تبدیل میشوند اما عدم تناسب ساختار این استخرها با آنچه حیوانات در طبیعت آن را تجربه میکنند، میتواند آب دریافتی از این استخرها را به آخرین جرعههای آنها تبدیل کند.
فرصتها و تهدیدهای استخرها
همین چند روز پیش بود که محیطبانان یک قلاده پلنگ گرفتار شده از استخر آبی در شهر فارغان حاجیآباد هرمزگان را نجات دادند. استخرهای کشاورزی با دیوارههای عمودی اگر پر از آب باشند، میتوانند حتی حیوانات بزرگ جثه را هم در خود غرق کنند و اگر خالی باشند، سقوط از ارتفاع، مخاطرهای جدی برای جان حیوان به شمار میرود. پرسش مهم این است که کدام نوع از استخرهای کشاورزی، میتواند برای حیات وحش بیشتر خطرناک باشد و آیا راهی برای مهار این مخاطره وجود دارد؟
محمدرضا اشرف زاده عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد در گفتوگو با هفت صبح به فرصتها و تهدیدهای ناشی از استخرهای کشاورزی اشاره میکند. این استخرها در شرایطی که منبع آب برای گونههای جانوری وجود ندارد، میتوانند به فضایی برای تامین این نیاز تبدیل شوند و حتی اکوسیستمی مصنوعی را در اطراف خود شکل دهند اما با توجه به رعایت نشدن نکات اصولی، اکنون جنبههای منفی استخرهای کشاورزی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
خطر بالای استخرهای بتنی برای حیات وحش
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد، غرق شدن حیوانات و تلفات گونههای جانوری یا آلوده شدن آب استخر به آفتکش، سموم و کود را در دسته مخاطرات مستقیم و غیر مستقیم این سازهها برای حیات وحش قرار میدهد و بر اساس مشاهداتی که داشته، استخرهای بتنی خشک یا دارای آب را یکی از پرمخاطرهترین سازه آبی برای حیات وحش معرفی میکند زیرا عمق زیاد و دیوارههای صاف و عمودی این استخرها باعث میشود که حیوان نتواند در صورت سقوط به داخل استخر، خود را نجات دهد. به گفته اشرف زاده، استخرهای ژئوممبران هم اگرچه دیواره صاف و عمودی نداشته و دیوارههایشان شیبدار است اما در صورت وجود آب در این سازهها، دیوارهها لغزنده میشوند و امکان خروج حیوان وجود ندارد؛ در حالی که در استخرهای خاکی چنین مشکلی نداریم و حیات وحش در آن به دام نمیافتد.
تعبیه مسیرهایی برای خروج حیوانات
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد توضیح میدهد که به دام افتادن ناگهانی حیوانات در استخرهای بتنی، به دلیل نبود دید کافی در شب و سقوط یکباره در استخر رخ میدهد؛ بنابراین راهکار مناسب این است که مسیرهایی برای خروج گونههای جانوری کوچک و بزرگ جثه در این استخرها تعبیه شود. در استخرهای بزرگ، باید بیش از یک مسیر در محلهای مختلف طراحی شود تا حیوان قبل از اینکه انرژیاش را بهطور کامل از دست بدهد، از داخل استخر خارج شود. البته او تاکید میکند که باید سطح رمپهای ایجاد شده در استخرها زبر باشد که حیوان روی آن لیز نخورد.
رعایت استاندارد ساخت استخر در مناطق حساس
از نگاه اشرف زاده، ایجاد حصار مناسب در اطراف استخرها هم راه دیگری برای کاهش مخاطرات ناشی از این سازههاست اما باید توجه داشت که حصارها استاندارد باشند و زمینه به دام افتادن مجدد حیوان را فراهم نکنند.او بر این باور است که اگر در استخرهای بتنی یک یا دو پله در ابتدای سازه تعبیه شود، حیوان متوجه افزایش عمق شده و به داخل استخر سقوط نمیکند.
البته این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد تاکید میکند که با تامین منابع آبی مورد نیاز حیات وحش باید کاری کنیم که حیوان نیازی برای مراجعه به استخرهای کشاورزی احساس نکند. بنابراین، باید با مکانیابی در زیستگاههای مهم و مناطق حفاظت شده، آبشخورهای استاندارد در این نواحی طراحی شود. استخرهایی که تلفات دارند باید پایش شوند و با کمک گرفتن از گروههای مردمی یا پایشهای مدرن و الکترونیک، بر اساس میزان تلفات ایجاد شده در این استخرها، اولویتگذاری برای علاج بخشی انجام شود.
شریف زاده تاکید میکند که باید برای استخرهایی که در مجاور مناطق حفاظت شده، زیستگاههای مهم یا کریدورها هستند، یکسری استانداردها در ساخت رعایت شود؛ ولی متاسفانه بسیاری از این استخرها در مناطق حفاظت شده نبوده یا غیرمجاز هستند.
ساخت دیواره شیبدار، راه محافظت از حیات وحش
اصغر مبارکی کارشناس تنوع زیستی نیز در گفتوگو با هفت صبح استخرهای بتنی با دیوارههای عمودی را پرمخاطرهترین سازه آبی برای حیات وحش معرفی میکند. او طراحی شیب در دیواره استخرها را عاملی معرفی میکند که میتواند زمینه خروجش از استخر دارای آب یا خالی را فراهم کند.به اعتقاد این کارشناس تنوع زیستی، برای حیواناتی که پنجه دارند، دیواره شیبدار استخرهای ژئوممبران فضای خروج را فراهم میکند زیرا پنجههایشان در عایق استخر گیر کرده و حیوان خود را بالا میکشد. در استخرهای بتنی که امکان خروج وجود ندارد، باید در گوشه استخر یک دیواره با حالت پلهای تعبیه شود تا حداقل یکی از دیوارههای سازه، عمودی نباشد.
به اعتقاد مبارکی، وزارت جهاد کشاورزی همکار ملی سازمان محیط زیست در حفاظت از تنوع زیستی به شمار میرود، بنابراین میتوان از این وزارتخانه و سایر دستگاههای دولتی در چارچوب برنامه اقدام حفاظت از تنوع زیستی کمک خواست. ضمن اینکه گیر کردن حیوان در استخرها، نوعی تعارض بین انسان و حیات وحش ایجاد میکند، بنابراین با چنین دیدگاهی هم میتوان به مسئله ورود کرد.
تدوین دستورالعمل حفاظتی
بررسیها نشان میدهد که آمار دقیقی از حیوانات آسیب دیده در استخرهای آب کشاورزی وجود ندارد. معصومه صفایی معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست نیز در گفتوگو با هفت صبح، تایید میکند که در این رابطه آماری گردآوری نشده است.او در ارتباط با اقدامات محیط زیست برای حل این مخاطره، توضیح میدهد که بر اساس ماده 54 آیین نامه ایمنی مخازن آب و استخرها مستند به مواد 85 و 91 قانون کار که در سال 86 به تصویب رسیده، قرار بود در اطراف استخرها مانند مخازن آب کشاورزی یا آتش نشانی نرده حفاظتی مناسب تعبیه شود و محیط از روشنایی کافی برخوردار باشد؛ اما بررسیهای میدانی و گزارشهای دریافتی از ادارات کل محیط زیست نشان میدهد که در بسیاری از موارد، عدم رعایت تدابیر لازم، باعث آسیب به حیات وحش شده است.
او میگوید که با استناد به همین قوانین، طی نامهای به وزارتخانههای نیرو و کشاورزی، ضوابط حفاظتی و ملاحظات فنی برای پیشگیری از اتلاف جانوران وحشی در کانالهای انتقال آب، مخازن، استخرهای ذخیره آب و سایر تاسیسات آبی به آنها اعلام شده است. در این نامه از وزارتخانههای مرتبط خواسته شده که تا حد امکان، تاسیسات آبی در مسیر تردد حیات وحش و زیستگاههای حساس ایجاد نشود. مالک یا بهرهبردار باید با توجه به شرایط محیط و نوع گونه جانوری منطقه، تدابیر پیشگیرانه اعم از حصار، نرده و ... پیش بینی کند.
به گفته صفایی در این نامه طراحی رمپ برای خروج جانورانی که احتمالا در استخر سقوط میکنند هم پیشبینی شده و همچنین از مالکان تاسیسات آبی خواسته شده که سابقه تلفات جانوری را بررسی کنند و با شناسایی علل وقوع، نسبت به اصلاح و طراحی تجهیزات حفاظتی یا شیوه بهرهبرداری خود اقدام کنند. آنطور که صفایی میگوید:
ایجاد تاسیسات در نزدیکی کریدورهای حساس و غیره باید با هماهنگی ادارات کل محیط زیست استانها انجام شود. برای انتقال آب از مناطق چهارگانه نیاز به استعلام از محیط زیست بوده و حداقل 30 درصد جریان طبیعی آب باید برای حیات وحش و حفظ اکوسیستم باقی بماند. هرگونه تغییر در ساختار استخرها بار مالی برای کشاورزان دارد اما آیا آنها حاضرند برای حفظ جان حیوانات، تن به پرداخت این هزینهها بدهند؟
