۹ سال انتظار برای بازگشت یوز به میاندشت
مدیر پروژه یوز میگوید میاندشت میتواند در آینده برای بازوحشیسازی یوزهایی استفاده شود که از مادر جدا میشوند
هفت صبح| 9 سال تلاش برای بازگشت یوزپلنگها به خانه امنشان به سرانجام رسیده و هلیا و تولههایش باز هم نام میاندشت را به ادامه حیات این گونه در معرض خطر انقراض، گره میزنند. سازمان محیط زیست تور رسانهای برای بازدید از سرزمینی که روزگاری کوشکی در آن میزیسته تا به نماد تلاش برای حفظ یوزپلنگ تبدیل شود، ترتیب میدهد.
در جریان این بازدید، خواسته مسئولان محلی این است که بار دیگر سایت تکثیر در اسارت میاندشت به چرخه برنامهها برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی باز گردد. نظر مدیر پروژه یوز این است که از این سایت برای بازوحشیسازی یوزپلنگهایی که در شرایط اضطراری به دست میآیند، میتوان در آینده استفاده کرد. معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست هم وعده میدهد که در صورت تامین منابع مالی، دو سایت حفاظت نیمهطبیعی برای یوزپلنگ اجرایی شده و بار دیگر، میاندشت در این حوزه فعال شود.
ساعت چهار صبح و قبل از طلوع آفتاب، تیم رسانهای اعزامی به خراسان شمالی از اسفراین به سمت میاندشت میرود. هلیا و تولههایش بار دیگر توجهها را بعد از سالها غیبت یوز در این منطقه، به سمت خراسان شمالی معطوف کردهاند. 9 سالی میشود که هیچ یوزپلنگی در این زیستگاه گزارش نشده و مسئولان محلی تلاش کردهاند با افزایش جمعیت طعمه، باز هم خانه امن یوزپلنگهای آسیایی باشند که حالا فقط در بیابانهای ایران میدوند.
افزایش جمعیت طعمه
در میان تاریکی، جادههای خاکی را طی میکنیم و خورشید آرام آرام بساطش را در میاندشت پهن میکند. تعداد زیاد خودروهای اعزامی به منطقه، تقریبا شانس دیدن یوز که گربهسانی گریزپا و محتاط است و تمایلی به رویارویی با انسان ندارد، به حداقل میرساند؛ اما میتوانیم آهوان میاندشت را ببینیم. کارشناسان حاضر در بازدید توضیح میدهند که در روزهایی که یوزپلنگ دیگر به میاندشت مراجعه نمیکرد، تعداد آهوها به 300 راس رسیده بود اما با تلاشهای انجام شده، جمعیت امروز این علفخوار به بیش از سه هزار رسیده است. آبشخورهای طراحی شده در میاندشت که بر اساس تجربه، برای استفاده انواع حیات وحش ریز و درشت طراحی شدهاند، یکی از عواملی بوده که بر روی جمعیت طعمهها اثر داشته است.
تلاش برای تامین آب حیات وحش
احمد صفری زاده مدیر محیط زیست جاجرم توضیح میدهد که یکی از چالشهای میاندشت، حضور شترهای روستای چهل دختران در عرصههای حفاظت شده است. بعد از اینکه شترها، پمپهای آبشخورها را تخریب میکنند، کارشناسان شهرستان تصمیم میگیرند که برای مقابله با این چالش، مدل طراحی این سازهها را تغییر بدهند.
در طراحی جدید، روی پمپ آبشخور با بلوکهای سیمانی پوشانده میشود تا شتر دیگر نتواند آن را تخریب کند. یک حوض دایرهای نسبتا عمیق برای حیوانات بزرگ جثه مثل آهو طراحی میشود و در کنارههای دایره اصلی، دو حوضچه کوچک و کم عمق طراحی میکنند تا دیگر جوجه هوبرهها در بخش عمیق آبشخور غرق نشوند و حتی امکان بازی با آب برای پرندگان و خزندگان منطقه فراهم شود.
آبشخورها تنها منابع آبی طراحی شده برای حیات وحش نیستند. به کمک دانش بومی، مسئولان شهرستان خاکریز کوچکی ایجاد کردهاند که نوعی آببندان است و به محل زمستان گذرانی گونههای مختلف پرندگان تبدیل شده است. گونههایی که حتی تصور نمیشد در خراسان شمالی دیده شوند. آب ذخیره شده پشت این خاکریز در انتهای زمستان به داخل استخرهایی هدایت میشوند که در فصل گرما، نیازهای آبی حیات وحش را تامین کنند.
فنسهای رهاشده کوشکی
در جریان بازدید، از کنار فنسهایی که روزگاری کوشکی در آن زندگی کرده، میگذریم. کوشکی یوزپلنگ نری است که در کودکی از طبیعت جدا شد. حالا کوشکی تبدیل به یک تاکسیدرمی در موزه شده اما نامش هنوز هم یادآور تلاشهایی است که برای نجات یوزپلنگ آسیایی انجام شده است. این فنسها اولین پروژه تکثیر در اسارت را در میاندشت کلید میزند اما بعد از انتقال این یوزپلنگ در سال 93، دیگر فنسها کارایی ندارند و صفرزاده از مسئولان میخواهد که فکری به حال این فنسها کنند.
او به هفت صبح میگوید: اکنون فنسها روی زمین افتادهاند. پروژه باید یا احیا شود، یا در رابطه با آن بازنگری شود، یا جایگزین شود. در غیر این صورت باید فنسها جمعآوری شوند و نمیتوان آنها را به همین شکل رها کرد. البته او ترجیح میدهد؛ با توجه به اینکه پناهگاه حیات وحش میاندشت قابلیت این را دارد که بهعنوان سایت دوم یوز احیا شود، دوباره این فنسها بهعنوان سایت دوم یوز به کار گرفته شوند.
طعمههایی که از میاندشت به توران رفتند
آهوها تنها زیستمندانی نیستند که رسانهها میتوانند آنها را در جریان گشت و گذار در دل میاندشت ببینند. خرگوش، روباه و کبک هم دیگر موجودات زندهای هستند که در جریان این بازدید، به چشم میخورند. بنابراین به ظاهر وضعیت طعمه در میاندشت خیلی مطلوب است و حتی 30 آهو هم از این منطقه به توران بردهاند که یوزپلنگهای استان مجاور گرسنه نمانند.
انتقال آهو تنها پروژه انتقال طعمه به توران نیست و جبیر هم برای تامین نیازهای یوزپلنگها به آنجا برده شدهاند اما با وجود این چالشها چرا توران برای سایت تکثیر انتخاب میشود؟ باقر نظامی مدیر پروژه یوز در این باره به هفت صبح میگوید که آنها بهعنوان متخصصان حوزه، ابعاد مختلفی را نگاه میکنند. مساحت توران یک میلیون و 450 هزار هکتار است و نباید اینگونه فکر کنیم که چون در میاندشت طعمه زیاد است، باید این منطقه در اولویت قرار گیرد. به گفته نظامی از سال 95 تا 1403 و 1404 هیچ یوزی در میاندشت گزارش نمیشود و همه زیستگاهها ممکن است در مقاطعی دچار یکسری چالشها و تهدیدها شوند اما همانطور که مردم و مسئولان جاجرم و خراسان شمالی مایوس نشدند، در سایر زیستگاهها هم باید تلاش کنیم تا وضعیت زیستگاه بهبود یابد.
او معتقد است که اگر توران را حفظ نکنیم، حفاظت از یوز در جاهای دیگری غیر از توران دشوار است، زیرا این حیوان به گستره وسیع برای ادامه حیات نیاز دارد. این موجود، حیوانی مغلوب بوده و استراتژی خود را بر اساس رفتارهای پلنگ، کفتار و گرگ انتخاب میکند. بنابراین فقط توران است که ظرفیت نگهداری یوز را دارد و بهعنوان یک زیستگاه زادآور، این نقش را ایفا کند.
البته نظامی معتقد است که در کنار توران باید از یوزکنام و میاندشت هم حفاظت شود تا امکان بقای یوز در ایران وجود داشته باشد و صرفا نباید بر اساس طعمه در رابطه با برپایی سایت تکثیر، قضاوت کرد.مدیر پروژه یوز، بر این باور است که از ظرفیت ایجاد شده در میاندشت هم میتوان برای بازوحشی سازی تولههایی که در شرایط اضطراری از مادر جدا شدهاند، استفاده کرد.
پیشبینی دو ذخیرهگاه نیمه طبیعی برای حفاظت از یوز
با توجه به درخواست مسئولان خراسان شمالی و جمعیت محدود یوز در ایران، آیا نیاز به دو مرکز تکثیر در اسارت داریم؟ حمید ظهرابی معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح حفاظت از این گونه را یکی از برنامههای اصلی سازمان محیط زیست معرفی میکند. او میگوید: ایجاد دو ذخیرهگاه نیمه طبیعی در دو استان خراسان شمالی و سمنان در برنامههای ما پیشبینی شده و یکی از مناطقی که مورد توجه است، سایت میاندشت است.
تلاش میکنیم از ظرفیت ایجاد شده برای ایجاد یک ذخیرگاه نیمهطبیعی استفاده کنیم اما از آنجایی که فعلا نتوانستیم در پروژه تکثیر در اسارت تولهای داشته باشیم، اولویت به این سمت میرود که طعمههای دیگری که طعمه یوز هستند را در این سایت تامین کنیم تا به محض ایجاد فرصت و به دست آمدن یوزپلنگ، به این سایت تزریق کنیم. ظهرابی، کمبود منابع مالی را یکی از دلایل مهم عدم استفاده از سایت تکثیر میاندشت معرفی میکند.
