تربیت و خانواده | چطور به کودک مسئولیت پذیری یاد بدهیم؟

به گزارش هفت صبح، مسئولیت پذیری یکی از مهم ترین مهارت هایی است که هر کودک برای رسیدن به استقلال و موفقیت در زندگی به آن نیاز دارد. کودکی که از سال های نخست زندگی یاد می گیرد وظایف خودش را انجام دهد، از وسایلش مراقبت کند و پیامد تصمیم هایش را بپذیرد، در آینده نیز آمادگی بیشتری برای مدیریت زندگی شخصی، تحصیلی و اجتماعی خود خواهد داشت.

البته آموزش مسئولیت پذیری به کودک به معنای سپردن کارهای سنگین یا مجبور کردن او به انجام وظایف مختلف نیست. کودک باید به تدریج و متناسب با سن و توانایی خود با مفهوم مسئولیت آشنا شود. والدین نیز باید در این مسیر نقش راهنما و حمایتگر داشته باشند و اجازه دهند کودک در کنار کمک گرفتن از آنها، خودش نیز تجربه کسب کند.

اما چگونه می توان این مهارت را از کودکی آموزش داد؟ چه مسئولیت هایی برای هر سن مناسب است؟ والدین چگونه باید با اشتباهات کودک برخورد کنند و چه رفتارهایی می تواند باعث کاهش مسئولیت پذیری او شود؟ در ادامه به این پرسش ها پاسخ می دهیم.

 

مسئولیت پذیری در کودکان چیست و چرا اهمیت دارد؟

مسئولیت پذیری یعنی کودک به تدریج یاد بگیرد وظایفی را که متناسب با سن و توانایی او هستند انجام دهد و نسبت به رفتار و انتخاب های خود پاسخگو باشد. برای مثال کودکی که می داند باید بعد از بازی اسباب بازی هایش را جمع کند، در واقع در حال یادگیری مسئولیت پذیری است.

مسئولیت پذیری تنها به انجام کارهای خانه محدود نمی شود. انجام تکالیف مدرسه، مراقبت از وسایل شخصی، رعایت نظم، توجه به قوانین، پذیرفتن اشتباهات و فکر کردن به پیامد تصمیم ها نیز بخشی از این مهارت هستند.

 

 

مسئولیت پذیری چه تاثیری بر آینده کودک دارد؟

کودکی که مسئولیت پذیری را از سن پایین تمرین می کند، معمولا فرصت بیشتری برای تقویت مهارت هایی مانند تصمیم گیری، حل مسئله، برنامه ریزی و خودکنترلی پیدا می کند. چنین کودکی به تدریج متوجه می شود که نمی تواند همیشه منتظر باشد دیگران کارهایش را انجام دهند.

از طرف دیگر، انجام موفقیت آمیز وظایف ساده می تواند احساس توانمندی و شایستگی کودک را افزایش دهد. وقتی کودک می بیند که می تواند اتاق خود را مرتب کند، وسایلش را مدیریت کند یا کاری را بدون کمک والدین به پایان برساند، اعتماد بیشتری به توانایی های خود پیدا می کند.

 

آیا مسئولیت پذیری با اطاعت کردن فرق دارد؟

بله. مسئولیت پذیری به معنای اطاعت کورکورانه از دستورهای والدین نیست. ممکن است کودکی به دلیل ترس از تنبیه، کاری را انجام دهد اما این موضوع به تنهایی به معنای مسئولیت پذیر بودن او نیست.

هدف اصلی این است که کودک به تدریج درک کند چرا باید کاری را انجام دهد و بتواند در موقعیت های مختلف بدون نظارت دائمی والدین نیز وظایف خود را مدیریت کند.

 

بهترین سن برای آموزش مسئولیت پذیری به کودک چه زمانی است؟

آموزش مسئولیت پذیری را می توان از سال های ابتدایی زندگی آغاز کرد. البته مسئولیت هایی که به یک کودک دو یا سه ساله سپرده می شود با وظایف یک نوجوان کاملا متفاوت است.

در سنین پایین، کودک بیشتر از طریق بازی، تقلید از والدین و انجام کارهای ساده یاد می گیرد. هرچه سن او بالاتر می رود، می توان مسئولیت های پیچیده تری را به او سپرد.

 

 

مسئولیت پذیری در کودکان دو تا سه ساله

در این سن لازم نیست کارهای دشواری به کودک سپرده شود. هدف اصلی ایجاد عادت و آشنا کردن او با مفهوم مشارکت است.

برای مثال کودک می تواند:

• اسباب بازی های خود را با کمک والدین جمع کند.
• وسایل ساده خود را سر جای مشخص قرار دهد.
• لباس های کثیف خود را داخل سبد لباس بیندازد.
• در کارهای ساده خانه مانند دستمال کشیدن یک سطح کوچک کمک کند.
• وسایل ساده و بی خطر را به والدین بدهد.

ممکن است کودک در ابتدا نتواند این کارها را به شکل کامل انجام دهد. مهم این است که والدین فرصت تمرین کردن را از او نگیرند.

 

مسئولیت پذیری در کودکان چهار تا پنج ساله

در این سن کودک می تواند مسئولیت های بیشتری را تجربه کند. مرتب کردن اتاق، جمع کردن اسباب بازی ها، کمک در چیدن سفره و مراقبت ساده از وسایل شخصی می تواند بخشی از وظایف او باشد.

والدین بهتر است وظایف را به شکل واضح توضیح دهند و انتظار نداشته باشند کودک از همان ابتدا همه چیز را بدون اشتباه انجام دهد.

 

 

مسئولیت پذیری در سن دبستان

با شروع مدرسه، کودک علاوه بر مسئولیت های خانه، وظایف تحصیلی نیز دارد. انجام تکالیف، آماده کردن کیف، مراقبت از کتاب ها و وسایل مدرسه و رعایت نظم می تواند به تدریج بر عهده خود کودک قرار بگیرد.

والدین می توانند در ابتدا بر روند کار نظارت داشته باشند، اما بهتر است به مرور میزان دخالت خود را کاهش دهند.

 

مسئولیت پذیری در دوران نوجوانی

در دوران نوجوانی باید فرصت بیشتری برای تصمیم گیری و مدیریت امور شخصی در اختیار فرزند قرار بگیرد. مرتب نگه داشتن اتاق، مدیریت زمان، برنامه ریزی برای درس خواندن، مراقبت از وسایل شخصی و مشارکت در کارهای خانه از جمله مسئولیت های مناسب این دوره هستند.

در این سن، گفت و گو و مشورت اهمیت بیشتری پیدا می کند. نوجوان دیگر یک کودک خردسال نیست که بتوان همه مسائل را تنها با دستور دادن مدیریت کرد.

 

چگونه مسئولیت پذیری را به کودک آموزش دهیم؟

آموزش مسئولیت پذیری یک فرایند تدریجی است. والدین نباید انتظار داشته باشند کودک تنها با چند بار تذکر به فردی کاملا مسئولیت پذیر تبدیل شود.

 

کارهای مشخص و قابل انجام به کودک بسپارید

یکی از اشتباهات رایج والدین این است که وظیفه ای کلی و مبهم به کودک می دهند. برای مثال گفتن جمله «اتاقت را مرتب کن» برای بعضی کودکان کافی نیست.

بهتر است وظیفه به بخش های کوچک تر تقسیم شود. مثلا به کودک بگویید ابتدا کتاب ها را داخل قفسه بگذارد، سپس اسباب بازی ها را جمع کند و در مرحله بعد لباس هایش را مرتب کند.

این روش باعث می شود کودک دقیقا بداند چه کاری باید انجام دهد.

 

 

دلیل انجام کارها را برای کودک توضیح دهید

کودک باید بداند چرا انجام یک کار اهمیت دارد. به جای اینکه همیشه بگویید «چون من می گویم»، می توانید دلیل ساده و قابل فهمی برای او توضیح دهید.

برای مثال اگر از کودک می خواهید وسایلش را جمع کند، می توانید توضیح دهید که وقتی هر وسیله جای مشخصی داشته باشد، پیدا کردن آن در زمان نیاز آسان تر خواهد بود.

این روش به کودک کمک می کند مفهوم مسئولیت را بهتر درک کند.

 

اجازه دهید کودک خودش کارهایش را انجام دهد

گاهی والدین برای اینکه کارها سریع تر و بهتر انجام شوند، همه کارهای کودک را خودشان انجام می دهند. لباس او را آماده می کنند، کیفش را می بندند، اتاقش را مرتب می کنند و حتی وسایل مدرسه اش را داخل کیف می گذارند.

این رفتار اگر به صورت دائمی ادامه پیدا کند، فرصت تمرین استقلال را از کودک می گیرد.

اگر کاری متناسب با سن کودک است، بهتر است اجازه دهید خودش آن را انجام دهد؛ حتی اگر نتیجه کار در ابتدا کامل نباشد.

 

 

نقش والدین در آموزش مسئولیت پذیری چیست؟

والدین مهم ترین الگوی رفتاری کودک هستند. کودک بسیاری از رفتارها را نه از طریق نصیحت، بلکه با مشاهده رفتار بزرگسالان یاد می گیرد.

اگر والدین درباره نظم و مسئولیت پذیری صحبت کنند اما خودشان به وعده ها و وظایفشان عمل نکنند، آموزش مسئولیت پذیری برای کودک دشوارتر خواهد شد.

 

 

والدین نباید همه مشکلات کودک را حل کنند

حمایت از کودک با حل کردن تمام مشکلات او تفاوت دارد. اگر کودک با یک مسئله ساده مواجه شد، بهتر است ابتدا از او بپرسید خودش چه راه حلی برای آن دارد.

برای مثال اگر وسیله ای را گم کرده است، به جای اینکه بلافاصله خودتان دنبال آن بگردید، می توانید از او بخواهید فکر کند آخرین بار آن وسیله را کجا دیده است.

این کار مهارت حل مسئله و احساس مسئولیت را تقویت می کند.

 

قوانین خانه باید مشخص باشند

کودک باید بداند در خانه چه انتظاراتی از او وجود دارد. قوانینی مانند مرتب کردن وسایل بعد از بازی، قرار دادن لباس های کثیف در محل مشخص و انجام تکالیف در زمان تعیین شده می توانند به ایجاد نظم کمک کنند.

البته قوانین باید متناسب با سن کودک باشند و تعداد زیاد قوانین نیز می تواند باعث سردرگمی شود.

 

اشتباهات والدین که مسئولیت پذیری کودک را کاهش می دهد

گاهی والدین با نیت محبت کردن، رفتارهایی انجام می دهند که نتیجه عکس دارد.

 

انجام دادن تمام کارهای کودک

اگر والدین همیشه کارهای کودک را انجام دهند، او فرصت یادگیری و تمرین نخواهد داشت. کمک کردن لازم است، اما بهتر است این کمک متناسب با نیاز کودک باشد.

 

سرزنش کردن کودک به خاطر اشتباهات

کودک برای یادگیری مسئولیت پذیری باید فرصت اشتباه کردن داشته باشد. اگر هر اشتباه با فریاد، تحقیر یا سرزنش همراه شود، ممکن است کودک به جای یادگیری مسئولیت پذیری، از پذیرفتن اشتباهات خود فرار کند.

بهتر است به جای تمرکز روی سرزنش، درباره راه جبران اشتباه صحبت شود.

 

 

سپردن مسئولیت های بیشتر از توان کودک

مسئولیت باید متناسب با سن و توانایی کودک باشد. اگر والدین وظایف بسیار دشواری به کودک بدهند، احتمال دارد او احساس ناتوانی کند و انگیزه خود را از دست بدهد.

هدف از مسئولیت دادن، کمک به رشد کودک است نه تحت فشار قرار دادن او.

 

مقایسه کودک با دیگران

جمله هایی مانند «ببین دوستت چقدر مسئولیت پذیره» معمولا روش مناسبی برای تربیت کودک نیستند. مقایسه می تواند احساس ناکافی بودن را در کودک ایجاد کند.

بهتر است پیشرفت کودک را با عملکرد قبلی خودش مقایسه کنیم.

 

 

 

چند تمرین ساده برای افزایش مسئولیت پذیری کودک

برای شروع می توانید یک برنامه ساده خانوادگی ایجاد کنید و چند وظیفه مشخص را به کودک بسپارید.

برای مثال:

• مرتب کردن تخت بعد از بیدار شدن
• قرار دادن لباس های کثیف در سبد
• جمع کردن اسباب بازی ها بعد از بازی
• آماده کردن کیف مدرسه
• مراقبت از وسایل شخصی
• کمک در چیدن یا جمع کردن سفره
• انجام تکالیف در زمان مشخص
• مرتب نگه داشتن اتاق
• آب دادن به گل ها
• مراقبت از وسایل مدرسه

 

 

مهم این است که این وظایف به صورت ثابت و قابل پیش بینی انجام شوند. مسئولیت پذیری بیشتر از آنکه با یک دستور شکل بگیرد، نتیجه تکرار رفتارهای درست در طول زمان است.

مسئولیت پذیری مهارتی نیست که بتوان آن را با چند دستور و تذکر به کودک آموزش داد. این مهارت به مرور و از طریق تجربه های روزمره شکل می گیرد. والدین می توانند از کارهای بسیار ساده شروع کنند و با افزایش سن، مسئولیت های بیشتری را به کودک بسپارند.

در این مسیر، صبر و حمایت والدین اهمیت زیادی دارد. کودک باید بداند که اشتباه کردن بخشی از فرایند یادگیری است و قرار نیست به خاطر هر اشتباه مورد سرزنش قرار بگیرد. در عین حال، نباید والدین همیشه برای حل مشکلات او وارد عمل شوند.