تالاب‌های خوزستان، شاید بهار سیراب شوند
یک کارشناس آب، شرط رسیدن آب به پایین دست را وقوع بارش بیش از نرمال در پاییز و بارندگی نرمال در زمستان اعلام می‌کند تا به این ترتیب، آب سرریز شده سدها به تالاب‌ها برسد
هفت صبح| هر روز اخبار مربوط به ال‌نینو و جاری شدن سیلاب در جای جای کشور به گوش می‌رسد اما تالاب‌های خوزستان همچنان تشنه‌اند. فعالان محیط زیست این استان تاکید می‌کنند که باید حقابه مرتبط با این تالاب‌ها رهاسازی شود اما حمیدرضا خدابخشی کارشناس منابع آب و توسعه می‌گوید که آنچه رخ داده، منجر به کامل شدن ظرفیت سدها نشده، ضمن آنکه عدم قطعیت پیش‌بینی‌ها، باعث شده آن میزان بارشی که در انتظارش بودیم، در مناطق مختلف استان خوزستان رخ ندهد. او معتقد است که برخی تغییر کاربری‌ها سبب شده آب به تالاب‌های استان نرسد اما اگر بارش‌های پاییز 30 تا 40 درصد بیشتر از حد نرمال باشد، زمستان بارندگی نرمال داشته باشیم و زمین‌های کشاورزی از آب سبز استفاده کنند، اردیبهشت ماه سدها سرریز شده و آب به تالاب‌های خوزستان خواهد رسید.
هلال احمر خوزستان خبر می‌دهد که در بارش‌های سراسری اخیر کشور، به 10 شهرستان استان خوزستان امدادرسانی کرده و 20 شهرستان این استان هم به دلیل بارندگی، مدارسشان را غیرحضوری کرده‌اند. اخبار نشان می‌دهد که بارندگی‌های اخیر باعث افزایش 518 میلیون مترمکعبی ذخایر مفید سدهای خوزستان شده است اما گویا هنوز تالاب‌های موجود در جنوب غرب کشور، آن‌طور که باید سیراب نشده و حقشان از این بارش‌ها را دریافت نکرده‌اند. در چنین شرایطی فعالان محیط زیست خوزستان خواستار تامین حقابه تالاب‌های این استان هستند؛ اما آیا می‌توان امید داشت که دریچه‌های سدها، به نفع تالاب‌های لب تشنه باز شوند؟
هنوز مخازن سدها خالی است
حمیدرضا خدابخشی کارشناس منابع آب و توسعه در گفت‌وگو با هفت صبح توضیح می‌دهد که سیل با حجم آب ورودی به مخازن سدها متفاوت بوده و حالت سیلابی، تعیین کننده حجم ورودی آب به مخزن سدها نیست. گاهی یک سیل هشت هزار متر مکعبی می‌تواند تخریب ایجاد کند ولی مخزن سد را هم پر نکند اما سه تا چهار روز بارندگی متوالی، بدون هیچ سیل و تخریبی، 30 هزار متر مکعب آب پشت سدها ذخیره‌سازی کند.
این کارشناس منابع آب و توسعه، میزان کل بارندگی کشور را قابل توجه نمی‌داند. زیرا بر اساس آمارها 700 میلیمتر مکعب بارندگی در سراسر کشور داشته‌ایم که رقم قابل توجهی نیست. ضمن آنکه با توجه به محل‌های بارش، شرایط مخازن سدها در خوزستان هم متفاوت است و عدد ورودی هر سد در این استان نیز مشخص نیست.
به گفته او، به نظر می‌رسد با توجه به محل‌های بارش در مخزن سد کارون سه و چهار مقادیری آب جمع شده باشد و در سد سیمره و مارون، آب مناسبی داشته باشیم اما در پایین دست مخازن سدها که حوضه میانی نامیده می‌شود، بارندگی آن‌قدر قابل توجه نبوده و پیش‌بینی‌ها محقق نشده است. مثلا اهواز قرار بود 40 میلیمتر بارش داشته باشد که این بارندگی رخ نداده و در مناطقی که بر اساس پیش‌بینی‌ها قرار بود 200 تا 400 میلیمتر بارندگی داشته باشیم، فقط 80 تا 90 متر بارش داشته‌ایم. بنابراین فعلا اولویت اصلی در خوزستان مخزن‌گیری و جمع‌آوری آب است تا اگر پیش‌بینی‌ها محقق شد، رهاسازی انجام شود.
تغییر کاربری‌ها، مهمترین دلیل بروز مشکل
خدابخشی توضیح می‌دهد که حقابه مفهومی حقوقی است و مقدار آب مورد نیاز برای ادامه حیات زیستمندان تالاب، بهترین تعریفی است که از آن می‌توان ارائه کرد. این حقابه اگرچه ممکن است توسط وزارت نیرو در رودخانه رهاسازی شود اما در مسیر، اتفاقاتی رخ داده که می‌تواند مانعی برای رسیدن مستقیم این آب به تالاب باشد. مثلا در تالاب شادگان مسیلی به اسم «بحره» کار انتقال آب از کارون به این تالاب را بر عهده داشته است.
در شرایطی که سیلاب بالای هزار و 200 متر مکعب در کارون رخ می‌داده، این مسیل از شمال شادگان آب را وارد تالاب می‌کرده است اما توسعه باغات و نخیلات در حریم این مسیل و در شهرستان کارون باعث می‌شود که سیلاب به مردم خسارت وارد کند و وزارتخانه‌های کشور و نیرو تصمیم بگیرند که با یک سیل بند، این مسیر را مسدود کنند. پس از این مسیر سیلاب‌های با شدت هزار و 200 متر مکعب (که تعدادشان بیشتر است) به شادگان نمی‌رسد. از سوی دیگر در دو کیلومتر پایین‌تر، مسیل بحره دهانه‌ای دارد که می‌توانسته سیلاب‌های بالای دو هزار متر مکعب کارون که تعدادشان استثنایی است را به تالاب شادگان برساند. این مسیر باز است اما سیلاب‌هایی با این شدت در کارون رخ نمی‌دهد.
به گفته خدابخشی، تغییرات سکونتگاهی، ایجاد تاسیسات، کشاورزی و مشاغل مردم شرایطی را بر منابع آبی رودخانه تحمیل می‌کند و تالاب‌ها که عمدتا پایین دست هستند، حتی نمی‌توانند حقابه‌ای که به صورت طبیعی رهاسازی می‌شود را دریافت کنند و ممکن است این آب به آنها نرسد.
سابقه تاریخی کشت در کرخه و برداشت آب
این کارشناس منابع آب و توسعه، صحبت‌های خود را با مثال دیگری درباره رودخانه کرخه ادامه می‌دهد. حاشیه این رودخانه سابقه کشت 320 هزار هکتار در سال‌های پرآبی قبل از آنکه سد کرخه ساخته شود، وجود داشته و کشاورزان به کمک کانال‌های سنتی، آب را به مزارع خود می‌رسانند. این سابقه تاریخی، ذهنیتی را در مردم منطقه ایجاد کرده که هر وقت آب در رودخانه وجود داشته باشد، آنها به خود حق می‌دهند که آن را برای کشاورزی برداشت کنند.
کشاورزان ممکن است توجهی به تقسیم‌بندی‌های برنامه‌ریزان برای تامین نیازهای شرب، حقابه محیط زیست و کشاورزی نداشته باشند و سهم‌بندی‌هایی که توسط برنامه‌ریزان روی کاغذ انجام می‌شود را رعایت نکنند. زیرا در گذشته هر وقت رودخانه کرخه آب داشته، آنها کشاورزی می‌کردند و حالا فکر نمی‌کنند که اجازه ندارند از آب موجود در رودخانه برداشت کنند.
اول بهار شاید آب به تالاب برسد
خدابخشی برای رسیدن آب به تالاب‌های خوزستان شروطی را مطرح می‌کند. به گفته او، بر اساس پیش‌بینی‌ها، در پاییز میزان بارش‌ها 30 تا 40 درصد بیشتر از نرمال بوده و افزایش بارندگی در حوضه‌های البرز و زاگرس داریم. تمرکز بارش هم روی کوهستان بوده و از آنجا که سدها عمدتا در پایین دست رشته کوه ساخته می‌شوند تا بیشترین آب حوضه را جمع‌آوری کنند، انتظار داریم که این بارش‌ها پشت سدها ذخیره شوند. البته سدها در پاییز آن‌قدر ظرفیت خالی دارند که تمام این آب را جمع می‌کنند و حتی ممکن است ظرفیت آنها کامل هم نشود.
اما اگر در زمستان بارش نرمال داشته باشیم تا کشاورزی بتواند از آب سبز استفاده کند و دیگر به آب رودخانه وابستگی نداشته باشد، انتظار داریم که در اردیبهشت ماه، سرریز آب سدها از رودخانه‌ها به سمت تالاب‌ها هدایت شوند. زیرا در فروردین و اردیبهشت ماه، ذوب برف داریم و به نظر می‌آید که احتمال سرریز کردن آب از مخازن سدها وجود داشته باشد. به گفته این کارشناس منابع آب و توسعه، کشاورزان خوزستان در ابتدای فصل بهار یک برداشت آب دیگر در مناطق دشتی گرمسیری دارند که در واقع برداشت آب نهایی است.
اگر بارندگی‌ها باعث سیراب شدن اراضی این منطقه شده باشد و کشاورزان از آب سبز استفاده کرده و نیازی به آبیاری نداشته باشند، در نتیجه به نظر می‌رسد که حجم آب اضافه‌تری به سمت تالاب‌ها هدایت شود. البته او تاکید می‌کند که پیش‌بینی‌های فعلی عدم قطعیت داشته و در اواخر اسفند که بارش‌ها تا حدودی رخ داده، می‌توان پیش‌بینی‌های دقیق‌تری در این رابطه ارائه کرد.
