تالاب زریبار، قربانی تصمیمات متولیان
انجمن سبز چیا به حفر چاه عمیق در سایت پرنده‌نگری شروان به‌عنوان مهمترین زیستگاه پرندگان اعتراض کرد
گروه محیط زیست| انجمن سبز چیا نسبت به حفر چاه عمیق غیرمجاز در بستر و مجاور کاسه آبی تالاب زریبار اعتراض داشته و خواسته‌های خود را در قالب بیانیه‌ای اعلام کرده است. علی ارواحی به‌عنوان کارشناس تالاب با تاکید بر اینکه منابع آب زیرزمینی، مهمترین منبع تغذیه کننده این تالاب استان کردستان به شمار می‌روند، به مشکلات عدیده دیگر در حریم این تالاب آب شیرین از جمله توسعه کشاورزی اشاره کرده و بر این باور است که ضمن اعتراض به حفر چاه در بستر و حریم تالاب، نباید دیگر مشکلات موجود این اکوسیستم را ندیده گرفت. به نظر می‌رسد اگرچه نام تالاب زریبار در لیست کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده، اما این ثبت بین‌المللی هم نتوانسته از آن حفاظت کند و متاسفانه شاهد تجاوز به تالاب از سوی متولیان مدعی حفاظت هستیم.
تالاب‌ها از آن اکوسیستم‌هایی هستند که بر سر تولی‌گری و دریافت سند برای حریم و بستر آنها بین سه مجموعه سازمان منابع طبیعی، محیط زیست و وزارت نیرو دعواست اما وقتی بحث حفظ و حراست از آن به میان می‌آید، گویا صف متولیان به یکباره از هم می‌پاشد و هیچ کس پاسخگوی مدیریت جزیره‌ای و بهره‌کشی از این پهنه‌های آبی نیست. تالاب زریبار که یکی از قطب‌های مهم طبیعی و گردشگری استان کردستان است و یکی از همان پهنه‌هایی است که بر سرش دعواست اما اخیرا با مناقشه‌ای جدید مواجه شده است. انجمن سبز چیا در بیانیه‌ای نسبت به حفر غیرمجاز چاه عمیق در بستر این تالاب بین‌المللی و در مجاورت کاسه آبی بیست و پنجمین رامسر سایت جهانی، هشدار می‌دهد.
حفر چاه در زون پرنده‌نگری
بر اساس این بیانیه، قرار است چاهی عمیق در زون بسیار حساس سایت پرنده‌نگری «شروان» حفر شود و انجمن سبز چیا هم در بیانیه‌اش، تامین آب شرب را ضرورتی انکارناپذیر می‌داند اما بر این باور است که مشکل تامین آب، آن هم در منطقه‌ای با بارش نزدیک به 900 میلیمتر به دلیل توسعه بی‌برنامه شهری و عدم مطالعه مناسب بوده است که حالا تالاب را قربانی می‌کند. به اعتقاد اعضای این انجمن، این اقدام غیرمجاز از سوی ارگانی انجام می‌شود که خود را جزو متولیان حفاظت از زریبار می‌داند و در نگارش برنامه جامع این تالاب هم حضور داشته است.
نویسندگان بیانیه بر این باورند که هرگونه دخل و تصرف در سایت پرنده‌نگری شروان به دلیل اینکه این منطقه جزو زیستگاه‌های بسیار مهم و کانون‌های آبی حساس و سرمنشا دریاچه است، بنابر قوانین ممنوع بوده و لازم است که قانون‌گذار با آن برخورد کند. اعضای این انجمن قصد دارند از تمام ظرفیت‌های قانونی موجود برای توقف کامل پروژه استفاده کنند.
منابع آب زیرزمینی، عمده‌ترین منبع تامین آب زریبار
متن بیانیه فعالان محیط زیست نشان می‌دهد که خطری جدی در کمین زریبار است اما با توجه به اولویت تامین نیازهای شرب، آیا حفر چنین چاهی می‌تواند خطری جدی برای تالاب زریبار باشد؟ این تالاب چقدر به تغذیه از منابع آب زیرزمینی وابسته است؟ علی ارواحی کارشناس تالاب در این رابطه به هفت‌صبح می‌گوید: تا جایی که می‌دانم عمده‌ترین منبع تامین کننده آب تالاب زریبار چشمه‌های آب زیرزمینی است. بارش‌های جوی در سطح دریاچه، دومین منبع تامین کننده آب بوده و رواناب و سیلاب فصلی از زیرحوضه‌های مجاور و مسیل‌های طبیعی هم سومین منبعی است که به سمت تالاب می‌آیند.
چهارمین عامل تامین کننده آب زریبار نیز چشمه‌های پیرامونی دریاچه هستند. ارواحی تاکید می‌کند که باید برای اظهارنظر دقیق، مشخص باشد که چه میزان آب از چاه حفر شده برداشت می‌شود اما به‌طور کلی توضیح می‌دهد که تالاب‌ها عامل تغذیه آبخوان‌ها به حساب می‌آیند. وقتی از آبخوان، به شدت بهره‌برداری شود، در واقع عملا رابطه دو طرفه بین تالاب و آبخوان از بین می‌رود. اگر سطح آبخوان افت کند، تالاب به تدریج ارتباط دینامیکش با آن را از دست می‌دهد و اگر آبی وارد تالاب شود، به سرعت به عمق نفوذ می‌کند؛ زیرا این منابع می‌خواهند آبخوان را تغذیه کنند؛ در نتیجه ممکن است آبی که وارد تالاب می‌شود با فاصله کوتاهی نفوذ عمقی کند و در روی زمین باقی نماند.
این کارشناس، تالاب پریشان را مثال بارز توضیحاتش معرفی می‌کند. در این تالاب که یک مجموعه بسته است، افت آبخوان حدود 18 تا 20 متر برآورد می‌شود. در چنین شرایطی باید ده‌ها سال داخل پریشان آب بریزند تا سطح آبخوان بالا آمده و به حالت اولیه بازگردد. بعد از آن، اگر آبی وارد تالاب شود، می‌تواند در اکوسیستم باقی بماند. به گفته ارواحی، وقتی بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی اتفاق می‌افتد، افت آبخوان را خواهیم داشت و در بلند مدت اگر آبی وارد تالاب شود، صرف تغذیه آبخوان می‌شود.
او با اشاره به منابع مختلف تغذیه کننده تالاب زریبار، بارش‌های فرانرمال در برخی سال‌ها را عاملی معرفی می‌کند که سبب می‌شود سطح تراز این تالاب در آن سال‌ها افزایش قابل توجهی نشان دهد اما این کارشناس تاکید دارد که اگر قصد داریم چاهی هم برای برداشت از منابع آب زیرزمینی حفر کنیم، حتی‌الامکان نباید در حریم تالاب باشد، پس خواسته انجمن چیا، یک خواسته کاملا درست است.
معضلات دیگر را فراموش نکنیم
البته ارواحی تاکید می‌کند که تالاب زریبار با معضلات عدیده دیگری هم دست به گریبان است که نباید به دست فراموشی سپرده شوند. به اعتقاد او، بهره‌برداری در بخش کشاورزی از یک طرف و از سوی دیگر آلاینده‌ها و زهاب کشاورزی که وارد این تالاب می‌شوند، باعث تشدید نیتریفیکاسیون (یک فرایند بیولوژیکی است که طی آن نیتروژن عنصری (N2) موجود در هوا به نیترات (NO3-) تبدیل می‌شود) در تالاب زریبار را تشدید می‌کند و به خاطر اینکه ازت و فسفر وارد این اکوسیستم می‌شود، شاهد افزایش رشد نیزارها در بستر تالاب هستیم. به گفته این کارشناس، با افزایش نیزارها، منابع آب تالاب اضافه بر مصارف کشاورزی به مصرف می‌رسند و تبخیر در این اکوسیستم تشدید می‌شود.
اکسیژن محلول در آب کاهش یافته و سلامت آبزیان تالاب زریبار به خطر می‌افتد. بنابراین اگر به معضلات این تالاب توجه می‌شود، حتما باید به موضوع کشاورزی و اثراتش بر روی دریاچه، همچنین تغییر کاربری اراضی حریم و بستر تالاب که در گذشته رخ داده، توجه داشته باشیم. ارواحی یادآوری می‌کند که سومین مسئله مهم در زریبار تخلیه فاضلاب شهری است که مدت‌های مدیدی بحث احداث یک خط لوله برای جلوگیری از تخلیه فاضلاب، مورد بحث بوده است. او مطمئن نیست که تاکنون این موضوع کنترل شده باشد.
راه طولانی پیش روی حفاظت از تالاب
با توجه به اینکه نام زریبار در فهرست کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده، چرا این قبیل ثبت‌ها به حفاظت بهتر از تالاب منتهی نمی‌شود؟ ارواحی در این رابطه می‌گوید: ثبت در کنوانسیون‌ها، شرط لازم است ولی شرط کافی نیست. یعنی اینکه وقتی نام یک تالاب ثبت می‌شود، می‌توانیم این پیام را به بخش‌های مختلف توسعه بدهیم که این اکوسیستم چقدر از لحاظ بین‌المللی مهم است.
این ثبت‌ها می‌تواند در معرفی ارزش‌های آن اکوسیستم در مواجهه با بخش‌های مختلف تولیدی، صنعتی و دست‌اندرکار در توسعه اثرگذار باشد، اثراتی در جذب طبیعت‌گرد، گردشگر و موارد دیگر داشته باشد، حتی فرصت‌های بین‌المللی مطالعات، تحقیقات یا امکان جذب یکسری منابع بین‌المللی یا مواردی از این دست را فراهم کند اما شرط کافی این است که این اراده نزد بدنه تصمیم‌گیر و تصمیم ساز وجود داشته باشد که از تالاب ثبت شده حفاظت کرده و آن را احیا کنند و اهمیت آن تالاب را درک کنند. این کارشناس تالاب توضیح می‌دهد که اگر هنوز در این موضوع خلأ وجود دارد و نادیده گرفته می‌شود، به ما این پیام را می‌دهد که همچنان باید روی موضوع حفاظت از تالاب‌ها کار کنیم.
