پرونده سیاه تانکرهای فاضلاب
حدود ۴۴ درصد جمعیت ایران به شبکه جمعآوری فاضلاب متصل نیستند و از روشهای سنتی دفع فاضلاب استفاده میکنند
هفت صبح| هر روز تصاویری از تخلیه فاضلاب خام در دشت، جنگل و رودخانه منتشر میشود و مطالبه اصلی مردم آن است که دستگاههای اجرایی جلوی رهاسازی فاضلاب خام در طبیعت را بگیرند. از آنجا که در حال حاضر 44 درصد جمعیت ایران به شبکه بهداشتی جمعآوری فاضلاب متصل نیستند، حجم آلایندگی که فاضلاب ناشی از چاههای جذبی میتواند برای طبیعت ایران ایجاد کند، قابل توجه به شمار میرود اما به گفته مدیرکل آب و خاک سازمان محیط زیست، تاکنون آییننامهای برای برخورد با تخلفاتی از این دست وجود نداشته و پس از تصویب قانون خاک، وزارت کشور آییننامه مرتبط را با مشارکت سازمان محیط زیست تهیه کرده است. این آیین نامه به زودی ابلاغ میشود و از این پس، به روشنی تکالیف دستگاهها برای مقابله با تانکرهایی که بیمحابا فاضلاب خام را در طبیعت رها میکنند، مشخص میشود.
صنف تخلیه فاضلاب یک تنه میتواند بخشهای زیادی از منابع آب و خاک ایران را آلوده کرده و هزینههای زیادی به کشور تحمیل کند. با وجود تلاشهای گسترده برای تصفیه فاضلاب و البته صف کشیدن مشتریها برای خرید پساب تصفیه شده در ایران خشک، هنوز هم بر اساس آخرین آمارهای رسمی موجود، حدود 53درصد جمعیت ایران تحت پوشش شبکه جمعآوری فاضلاب قرار دارند در حالی که 44 درصد جمعیت خارج از شبکه به روشهای سنتی دفع فاضلاب متوسل میشوند.
فاضلاب آن بخش از جمعیت که خارج از شبکه هستند؛ یا وارد چاههای جذبی میشود که پس از پر شدن چاه، سر و کار مردم به صنف تخلیه فاضلاب میافتد. بخشی به سپتیک تانکها هدایت میشود که بهداشتیتر است و قسمت دیگری از این فاضلاب خام هم مستقیم وارد محیطهای طبیعی مثل رودخانهها میشوند که نمونههای آن در شهرهای ساحلی فراوان دیده میشود. در چنین شرایطی، تخلیه چاه خانهها در سایه نبود نظارت، میتواند به بلای جان محیط زیست ایران تبدیل شود.
اعتراض شهروندان به رهاسازی فاضلاب خام
گشت و گذاری در فضای مجازی نشان میدهد که بارها موضوع رهاسازی فاضلاب خام مورد اعتراض شهروندان بوده است. همین چند روز پیش تخلیه فاضلاب انسانی توسط کامیونی تانکردار در حاشیه کمربند جنوبی رودهن-بومهن مورد اعتراض شهروندان قرار گرفته بود. البته پس از انتشار این فیلم، محیط زیست دماوند با شناسایی پلاک این خودرو علیه متخلف اعلام جرم میکند. اهالی چالوس هم به تخلیه فاضلاب انسانی در جنگل منطقه نواب صفوی معترض بودند و در پیامهای زیر این فیلم، نشان میدهد که شهروندان بارها رفت و آمد تانکرهای تخلیه چاه را در این منطقه دیدهاند و گویا این تکه از جنگل، به محلی برای تخلیه فاضلاب انسانی در سایه کمبود نظارت دستگاههای ذیربط تبدیل شده است.
آییننامه مدیریت سپتاژ در انتظار ابلاغ
تخلیه فاضلاب خام در جنگل و رودخانه فقط یک تخلف بهداشتی یا ایجاد بوی نامطبوع نیست؛ این کار میتواند به آلودگی منابع آب زیرزمینی، تخریب زیستگاههای جنگلی، کاهش تنوع زیستی و انتقال بیماری به انسان و حیاتوحش منجر شود. تخلیه فاضلاب خام در رودخانه، منابع آبی ایران خشک را هم تحت تاثیر قرار میدهد و طبق قانون، سازمان محیط زیست مسئول حفاظت از این منابع است اما این سازمان برای مقابله با تخلیه فاضلاب در طبیعت چه اقداماتی انجام داده است؟
محسن شهریاری مقدم مدیرکل حفاظت و مدیریت زیستمحیطی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد که برای تخلیه فاضلاب، یک آییننامه مدیریت لجن فاضلاب (سپتاژ) تهیه شده ولی هنوز این آییننامه ابلاغ نشده است.
به گفته شهریاری، بر اساس تبصره سه ماده 20 آییننامه اجرایی خاک، وظیفه تدوین آیین نامه مدیریت لجن فاضلاب به وزارت کشور محول میشود و این مجموعه باید آییننامه مرتبط را مینوشت. آنچه تهیه میشود به پیشنهاد خود وزارت کشور به کمیسیون دولت میرود و پس از چکشکاری، در نهایت به تصویب میرسد اما هنوز به دستگاههای اجرایی ابلاغ نشده است.
مدیرکل دفتر آب خاک میگوید که با تصویب این آییننامه، وظیفه همه دستگاهها و ارگانها با جزئیات مشخص شده و به این ترتیب امکان ساماندهی معضلی که قبلا وجود داشت، اما قانونی برای آن نداشتیم و یک ساز و کار مشخص برای برخورد با این پدیده وجود نداشت، فراهم میشود.
محیط زیست، مسئول جرمانگاری تخلیه فاضلاب
بر اساس توضیحات شهریاری، سازمان محیط زیست با شرکت در جلسه کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست هیئت دولت که دبیر آن دکتر ساکی است، بهعنوان مسئول بخش جرمانگاری آییننامه لجنهای فاضلاب تعیین میشود. شش تا هفت ماه کار کارشناسی روی این موضوع انجام میشود. در نهایت جلسهای با حضور دکتر رستمی نماینده حقوقی ریاست جمهوری و سازمانهای مرتبط برگزار میشود تا قسمت انتهایی آییننامه هم نهایی و تکمیل شود. در نهایت، این روزها سازمان محیط زیست منتظر ابلاغ آیین نامه مربوط به ساماندهی سپتاژ است.
تعیین تکلیف وظایف دستگاهها
مدیرکل آب و خاک سازمان محیط زیست میگوید که در آییننامه تدوین شده، جاهایی که امکان تخلیه فاضلاب وجود داشته، معرفی میشود. همچنین مناطقی که نباید در آنها فاضلاب را تخلیه کرد، مشخص شدهاند. اگر شهری تصفیهخانه سپتاژ نداشته باشد، راهکارهایی برای ساماندهی فاضلاب پیشنهاد میشود زیرا در بسیاری از شهرها چنین زیرساختی وجود ندارد.
همچنین در متن آییننامه مشخص شده که اگر در نقطهای تصفیهخانه سپتاژ وجود نداشت، چنین زیرساختی ایجاد شود یا اگر امکان ایجاد آن نبود، با نظر استان، مکانهایی برای مدیریت لجن فاضلاب شناسایی شود تا تانکرهای تخلیه فاضلاب موظف باشند در مکانهای مدیریت شده، محتویاتشان را تخلیه کنند. پس از تخلیه این محتویات یک حالت پیش تصفیه روی فاضلاب خام انجام میشود و در واقع لجن فاضلاب در این حوضچهها تثبیت میشود تا از وضعیت نابسامان امروز؛ خارج شویم.
با تخلیه غیرمجاز برخورد میکنیم
شهریاری توضیح میدهد که مشکل تخلیه غیرمجاز فاضلاب خام بیشتر مربوط به استانهاست و هماکنون هم ادارات کل محیط زیست، با این معضل برخورد میکنند؛ زیرا تصفیه فاضلاب در محیطهای طبیعی ممنوع بوده و کامیونهای دفع فاضلاب نباید طبق قانون خاک، فاضلابشان را در زمینهای کشاورزی تخلیه کنند.
همچنین تخلیه فاضلاب در رودخانه ممنوع است اما در آیین نامه تدوین شده، بهصورت شفاف، این مسائل گفته شده است. به همین خاطر، خیلی بهتر میتوان روی این مشکل کار کرد. ابلاغ این آییننامه، اگر به نظارت موثر و برخورد با متخلفان منجر شود، میتواند نقطه پایانی بر جولان تانکرهای فاضلاب در طبیعت باشد؛ در غیر این صورت، جنگلها و رودخانهها همچنان قربانی خلأ نظارتی خواهند ماند.