تربیت و خانواده | تاثیر تماشای تلویزیون بر ذهن کودک؛ کودکان چه فیلم و برنامه هایی ببینند؟
تلویزیون و فیلم و کارتون می توانند هم یک ابزار سرگرمی باشند و هم در صورت انتخاب درست، به یادگیری و رشد ذهنی کودک کمک کنند. با این حال، تاثیر تلویزیون فقط به مدت زمان تماشا محدود نمی شود و نوع محتوایی که کودک می بیند اهمیت بسیار زیادی دارد. برنامه های آموزشی، داستان های متناسب با سن، فیلم های خانوادگی و محتواهایی که خلاقیت، همدلی، حل مسئله و مهارت های اجتماعی را تقویت می کنند، می توانند تجربه مثبتی برای کودک ایجاد کنند. بنابراین والدین بهتر است علاوه بر تعیین زمان مناسب برای تماشای تلویزیون، در انتخاب فیلم و برنامه نیز نقش فعالی داشته باشند.
هفت صبح | تلویزیون برای بسیاری از کودکان یکی از جذاب ترین وسایل سرگرمی است. رنگ ها، صداها، شخصیت های دوست داشتنی و داستان های مختلف می توانند ساعت ها توجه کودک را به خود جلب کنند. از طرفی، بسیاری از والدین نیز از تلویزیون برای سرگرم کردن کودک، آموزش بعضی مفاهیم یا حتی آرام کردن او استفاده می کنند. اما مسئله مهم این است که هر برنامه ای که کودک را سرگرم می کند، لزوما برای او مفید نیست.
ذهن کودکان در سال های ابتدایی زندگی بسیار تاثیرپذیر است و بخش قابل توجهی از یادگیری آنها از طریق مشاهده و تقلید اتفاق می افتد. به همین دلیل، محتوایی که کودک مرتب تماشا می کند می تواند روی نگاه او به رفتار، روابط، حل مشکلات و حتی شیوه برخورد با دیگران اثر بگذارد. در نتیجه، هنگام صحبت درباره تلویزیون و کودکان، باید دو موضوع را همزمان در نظر گرفت، مدت زمان تماشا و کیفیت محتوای انتخاب شده.
تلویزیون چه تاثیری بر رشد ذهنی کودک دارد؟
تلویزیون به خودی خود نه کاملا مضر است و نه می توان آن را یک ابزار آموزشی کامل دانست. تاثیر آن تا حد زیادی به سن کودک، مدت تماشا، نوع برنامه و میزان همراهی والدین بستگی دارد.
یک برنامه مناسب می تواند کودک را با موضوعات جدید آشنا کند، دایره لغات او را افزایش دهد، پرسش های تازه ای در ذهنش ایجاد کند و حتی او را به دنبال کردن یک علاقه جدید ترغیب کند. برای مثال، یک برنامه درباره حیوانات ممکن است کنجکاوی کودک را درباره طبیعت بیشتر کند یا یک داستان درباره حل یک مشکل، او را با مفهوم همکاری و پیدا کردن راه حل آشنا کند.
اما اگر کودک ساعت های زیادی را تنها مقابل تلویزیون بنشیند، بخشی از زمانی را که می توانست صرف بازی، صحبت با والدین، کتاب خواندن، فعالیت بدنی و تجربه مستقیم محیط اطراف کند، از دست می دهد.
در سال های ابتدایی زندگی، تلویزیون نباید جای تعامل را بگیرد
در سال های ابتدایی زندگی، کودک برای رشد مهارت های زبانی و اجتماعی بیش از هر چیز به تعامل واقعی با انسان ها و محیط اطراف خود نیاز دارد. کودک با شنیدن حرف های والدین، پاسخ دادن، سوال پرسیدن، بازی کردن و لمس و تجربه کردن محیط، مهارت های مختلفی را یاد می گیرد.
به همین دلیل، برای کودکان بسیار کم سن، نشستن طولانی مقابل صفحه نمایش نمی تواند جای گفت و گو و بازی با والدین را بگیرد. دیدن تصاویر و شنیدن صداها به تنهایی همان تجربه ای را ایجاد نمی کند که کودک از یک ارتباط دو طرفه و واقعی به دست می آورد.
هرچه کودک بزرگتر می شود، امکان استفاده هدفمندتر از محتوای تصویری فراهم می شود، اما باز هم انتخاب محتوا و همراهی والدین اهمیت زیادی دارد.
تماشای بیش از حد تلویزیون چه پیامدهایی دارد؟
کاهش فعالیت بدنی
یکی از مشکلات تماشای طولانی مدت تلویزیون این است که کودک مدت زیادی را در حالت نشسته سپری می کند. در این شرایط، فرصت بازی در فضای باز، دویدن، ورزش و فعالیت های حرکتی کاهش پیدا می کند.
کم تحرکی نیز می تواند در بلندمدت با افزایش وزن و برخی مشکلات جسمی همراه شود. به همین دلیل، تلویزیون نباید آنقدر از زمان روزانه کودک را اشغال کند که فرصت فعالیت و بازی از او گرفته شود.
تاثیر بر خواب کودک
تماشای صفحه نمایش، به ویژه در ساعات نزدیک به خواب، می تواند با خواب کودک تداخل ایجاد کند. اگر کودک عادت کند شب ها تا دیر وقت پای تلویزیون یا سایر صفحه نمایش ها بنشیند، ممکن است زمان خواب و کیفیت استراحت او تحت تاثیر قرار بگیرد.
خواب کافی برای رشد جسمی، یادگیری، حافظه و تمرکز کودکان اهمیت زیادی دارد و نباید به خاطر تماشای برنامه های تلویزیونی قربانی شود.
کاهش فرصت برای بازی و خلاقیت
بازی یکی از مهم ترین راه های یادگیری کودک است. هنگام بازی با اسباب بازی ها، نقاشی کشیدن، ساختن کاردستی یا بازی های تخیلی، کودک خودش تصمیم می گیرد چه اتفاقی بیفتد و چگونه یک مسئله را حل کند.
اما در بسیاری از برنامه های تلویزیونی، داستان و تصاویر از قبل آماده شده اند و کودک بیشتر دریافت کننده محتواست. بنابراین اگر تماشای تلویزیون جای فعالیت های خلاقانه را بگیرد، فرصت کودک برای تجربه، کشف و خیال پردازی کمتر می شود.
کاهش تعامل با خانواده و دوستان
کودکی که بخش زیادی از روز را مقابل تلویزیون می گذراند، زمان کمتری برای گفت و گو با والدین، بازی با خواهر و برادر یا ارتباط با همسالان دارد. در حالی که همین تعاملات روزمره نقش مهمی در شکل گیری مهارت های اجتماعی و زبانی کودک دارند.
فواید تماشای تلویزیون برای کودکان در شرایط مناسب
اگر تماشای تلویزیون با برنامه مشخص، زمان محدود و متناسب با سن کودک انجام شود و والدین محتوای مناسب را انتخاب کنند، می تواند در کنار بازی، کتاب خواندن و فعالیت های روزمره، فوایدی هم داشته باشد.
آموزش مفاهیم جدید
برنامه های آموزشی مناسب می توانند مفاهیمی مانند اعداد، حروف، رنگ ها، حیوانات، مهارت های اجتماعی و اطلاعات عمومی را به زبان ساده و جذاب به کودک آموزش دهند. تصاویر و داستان ها باعث می شوند بعضی مفاهیم برای کودک ملموس تر و قابل فهم تر شوند.
تقویت زبان و دایره واژگان
تماشای برنامه های متناسب با سن کودک می تواند او را با واژه ها و جمله های جدید آشنا کند. به ویژه زمانی که والدین در کنار کودک برنامه را ببینند و درباره داستان و شخصیت ها با او صحبت کنند، فرصت خوبی برای تقویت مهارت گفتاری و درک زبان ایجاد می شود.
آشنایی با دنیای اطراف
برنامه های علمی، مستندهای کودکانه و داستان های مناسب می توانند کودک را با حیوانات، طبیعت، کشورهای مختلف، مشاغل و پدیده های گوناگون آشنا کنند. این محتواها گاهی کنجکاوی کودک را افزایش می دهند و او را به پرسیدن سوال و یادگیری بیشتر تشویق می کنند.
تقویت تخیل و خلاقیت
داستان ها و برنامه های خلاقانه می توانند ایده های تازه ای در ذهن کودک ایجاد کنند. کودک ممکن است بعد از دیدن یک داستان، شخصیت های جدید بسازد، نقاشی بکشد یا با اسباب بازی های خود همان داستان را بازسازی کند. البته این فایده زمانی بیشتر است که تلویزیون جای بازی و فعالیت خلاقانه کودک را نگیرد.
آموزش مهارت های اجتماعی و اخلاقی
برنامه هایی که مفاهیمی مانند همکاری، دوستی، همدلی، احترام، مسئولیت پذیری و حل اختلاف را به شکل مناسب آموزش می دهند، می توانند به کودک در شناخت رفتارهای اجتماعی کمک کنند. همراهی والدین و صحبت کردن درباره رفتار شخصیت های برنامه نیز می تواند این آموزش را عمیق تر کند.
در واقع، مسئله فقط این نیست که کودک تلویزیون ببیند یا نبیند؛ مهم این است که چه چیزی، چه مدت و با چه شیوه ای تماشا می کند. انتخاب محتوای متناسب با سن، تعیین زمان مشخص برای تماشا و همراهی والدین می تواند کمک کند تلویزیون به جای تبدیل شدن به یک سرگرمی بی هدف، به ابزاری برای آموزش، سرگرمی و آشنایی کودک با دنیای اطراف تبدیل شود.
همه کارتون ها و فیلم ها برای کودکان مناسب نیستند
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم چون یک برنامه کارتونی است، پس حتما برای کودک مناسب است. کارتونی بودن یک محتوا به معنای مناسب بودن آن برای تمام سنین نیست.
برخی انیمیشن ها ممکن است دارای خشونت، ترس، شوخی های نامناسب، رفتارهای پرخطر یا مفاهیمی باشند که کودک هنوز توانایی درک آنها را ندارد. کودک ممکن است رفتار یک شخصیت محبوب را ببیند و بدون اینکه بتواند درست یا غلط بودن آن را تشخیص دهد، از او تقلید کند.
به همین دلیل، والدین باید علاوه بر جذاب بودن برنامه، به پیام هایی که در آن منتقل می شود نیز توجه کنند.
کودکان چه فیلم و برنامه هایی ببینند؟
برنامه های آموزشی متناسب با سن
برنامه های آموزشی می توانند یکی از انتخاب های مناسب برای کودکان باشند، به شرط آنکه متناسب با سن و سطح درک آنها ساخته شده باشند. آموزش رنگ ها، اعداد، حیوانات، طبیعت، مهارت های ساده زندگی و مفاهیم علمی ابتدایی می تواند برای کودک جذاب و مفید باشد.
البته حتی برنامه آموزشی هم نباید جای تجربه واقعی را بگیرد. اگر کودک درباره حیوانات برنامه می بیند، بهتر است والدین درباره آنچه دیده است با او صحبت کنند یا در صورت امکان، کتاب و فعالیتی مرتبط با همان موضوع در اختیارش قرار دهند.
داستان هایی که حل مسئله را آموزش می دهند
داستان هایی که شخصیت اصلی با یک مشکل روبرو می شود و برای حل آن فکر می کند، می تواند ذهن کودک را به سمت حل مسئله هدایت کند. چنین برنامه هایی به کودک نشان می دهند که برای رسیدن به نتیجه همیشه یک راه مستقیم وجود ندارد و گاهی باید فکر کرد، راه های مختلف را امتحان کرد و از دیگران کمک گرفت.
فیلم ها و کارتون هایی با پیام های اخلاقی و اجتماعی
محتواهایی که مفاهیمی مانند دوستی، همکاری، همدلی، احترام، مسئولیت پذیری، کمک به دیگران و پذیرش تفاوت ها را به شکل داستانی به کودک آموزش می دهند، می توانند انتخاب مناسبی باشند.
البته بهتر است این مفاهیم به صورت مستقیم و نصیحت گونه ارائه نشوند. داستانی که کودک را درگیر کند و باعث شود خودش درباره رفتار شخصیت ها فکر کند، معمولا تاثیر بیشتری دارد.
برنامه های علمی و طبیعت
برنامه های ساده درباره حیوانات، طبیعت، فضا، بدن انسان و پدیده های علمی می توانند حس کنجکاوی کودک را تقویت کنند. این محتواها حتی ممکن است باعث شوند کودک به موضوعی خاص علاقه مند شود و بعدها آن را جدی تر دنبال کند.
برنامه های هنری و خلاقانه
برنامه هایی درباره نقاشی، موسیقی، ساخت کاردستی یا فعالیت های خلاقانه نیز می توانند مفید باشند. نکته مهم این است که کودک پس از تماشای برنامه، خودش دست به کار شود. مثلا بعد از دیدن یک برنامه نقاشی، مداد و کاغذ در اختیارش قرار گیرد تا آنچه یاد گرفته را امتحان کند.
فیلم های خشن و ترسناک چه تاثیری روی کودک دارند؟
کودکان همیشه نمی توانند مرز میان واقعیت و داستان را مانند بزرگسالان تشخیص دهند. به همین دلیل، صحنه های ترسناک، خشونت شدید یا رفتارهای خطرناک ممکن است برای آنها بسیار واقعی به نظر برسد.
برخی کودکان بعد از تماشای چنین محتواهایی دچار ترس، کابوس، اضطراب یا تقلید از رفتار شخصیت ها می شوند. حتی اگر کودک در ظاهر از یک فیلم خشن لذت ببرد، باز هم بهتر است والدین بررسی کنند که محتوای آن با سن و شرایط روحی او تناسب دارد یا خیر.
محتوای مربوط به روابط جنسی، مصرف مواد مخدر، الکل یا خشونت شدید نیز نباید بدون توجه به سن و درک کودک در اختیار او قرار گیرد.
توجه کنید که دیدن این دسته از محتوا اثرات منفی زیادی بر گروه های سنی مختلف خواهد داشت.
همراه کودک تلویزیون ببینید
یکی از بهترین کارهایی که والدین می توانند انجام دهند، تماشای مشترک بعضی برنامه هاست. این کار به آنها اجازه می دهد بفهمند کودک چه چیزی می بیند و چه برداشتی از داستان دارد.
برای مثال می توان بعد از یک فیلم از کودک پرسید:
«فکر می کنی چرا این شخصیت این کار را انجام داد؟»
یا:
«اگر جای او بودی چه کار می کردی؟»
این گفت و گوها باعث می شوند کودک فقط بیننده منفعل نباشد و درباره چیزی که دیده فکر کند.
همچنین والدین می توانند در مواقع لازم توضیح دهند که بعضی اتفاقات فیلم واقعی نیستند و نباید هر رفتاری که یک شخصیت انجام می دهد، در دنیای واقعی تقلید شود.
تلویزیون را ابزار غذا دادن به کودک نکنیم
گاهی والدین برای اینکه کودک راحت تر غذا بخورد، تلویزیون یا موبایل را مقابل او قرار می دهند. ممکن است این روش در کوتاه مدت جواب بدهد، اما کودک به تدریج ممکن است به این نتیجه برسد که بدون تماشای صفحه نمایش نمی تواند غذا بخورد.
بهتر است زمان غذا خوردن تا حد امکان از زمان تماشای تلویزیون جدا باشد تا کودک به مزه، مقدار غذا و احساس گرسنگی و سیری خودش توجه کند.
چگونه زمان تماشای تلویزیون را مدیریت کنیم؟
برای تلویزیون قانون مشخص داشته باشید
بهتر است از همان ابتدا زمان مشخصی برای تماشای برنامه در نظر گرفته شود. اگر کودک بداند چه زمانی اجازه تماشای تلویزیون دارد، محدود کردن آن در آینده آسان تر خواهد بود.
تلویزیون همیشه روشن نباشد
تلویزیون روشن در پس زمینه نیز می تواند توجه کودک را به خود جلب کند. بهتر است زمانی که کسی برنامه ای تماشا نمی کند، تلویزیون خاموش باشد.
قبل از روشن کردن تلویزیون، برنامه را انتخاب کنید
به جای اینکه کودک مقابل تلویزیون بنشیند و هر چیزی را که در حال پخش است تماشا کند، بهتر است والدین از قبل برنامه مناسب را انتخاب کنند. این کار کنترل محتوای مصرفی کودک را بسیار آسان تر می کند.
جایگزین های جذاب ایجاد کنید
اگر تمام سرگرمی کودک تلویزیون باشد، محدود کردن آن دشوار خواهد بود. کتاب، نقاشی، بازی های ساختنی، بازی های حرکتی، کاردستی، موسیقی و بازی با والدین می توانند جایگزین های جذابی باشند.
نقش والدین از خود تلویزیون مهم تر است
تلویزیون می تواند بخشی از زندگی کودک باشد، اما نباید به مهم ترین سرگرمی و منبع یادگیری او تبدیل شود. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تعادل است.
یک برنامه خوب می تواند جرقه یک علاقه جدید را در ذهن کودک ایجاد کند، اما گفت و گوی والدین، بازی، تجربه کردن، کتاب خواندن و ارتباط با دیگران است که این علاقه را به یادگیری واقعی تبدیل می کند.
در نهایت، والدین بهتر است هنگام انتخاب فیلم و برنامه سه سوال ساده را در نظر داشته باشند: آیا این محتوا برای سن کودک مناسب است؟ چه پیامی به او منتقل می کند؟ و آیا تماشای آن باعث نمی شود زمان فعالیت های مهم تر از کودک گرفته شود؟
اگر پاسخ این سوال ها مثبت باشد، تلویزیون می تواند به جای یک سرگرمی صرف، به ابزاری برای آموزش، افزایش آگاهی و پرورش خلاقیت کودک تبدیل شود.
