تربیت و خانواده | چطور کاری کنیم که فرزندانمان احساس تبعیض نکنند؟

هفت صبح | وقتی درباره تبعیض میان فرزندان صحبت می کنیم، منظور این نیست که والدین باید در تمام شرایط دقیقا رفتار یکسانی با همه بچه ها داشته باشند. کودکان از نظر سن، شخصیت، نیازهای عاطفی، توانایی ها و شرایط زندگی با یکدیگر متفاوت هستند و طبیعی است که نیازهای متفاوتی داشته باشند.

برای مثال، یک کودک خردسال ممکن است به مراقبت بیشتری نیاز داشته باشد و نوجوان خانواده ممکن است بیشتر به گفت وگو و استقلال نیاز داشته باشد. بنابراین متفاوت رفتار کردن، به خودی خود نشانه تبعیض نیست.

 

مشکل زمانی ایجاد می شود که کودک احساس کند ارزش، اهمیت یا جایگاه او در خانواده از خواهر یا برادرش کمتر است. اگر فرزند دائما ببیند که والدین موفقیت های یک خواهر یا برادر را بیشتر می بینند، اشتباهات او را راحت تر می بخشند یا در اختلافات همیشه از او حمایت می کنند، ممکن است به این نتیجه برسد که «پدر و مادرم او را بیشتر دوست دارند».

همین برداشت ذهنی می تواند حتی زمانی که والدین واقعا چنین قصدی ندارند، روی احساس امنیت کودک تاثیر بگذارد.

 

مقایسه کردن؛ یکی از رایج ترین شکل های تبعیض

مقایسه کردن یکی از رفتارهایی است که ممکن است از نظر والدین کاملا عادی به نظر برسد، اما برای کودک بسیار آزاردهنده باشد.

جملاتی مانند «خواهرت در این سن خیلی مرتب تر بود»، «برادرت همیشه نمره های بهتری می گرفت» یا «کاش کمی مثل خواهرت بودی» به کودک این پیام را منتقل می کند که برای مورد قبول بودن باید شبیه خواهر یا برادرش باشد.

 

 

در چنین شرایطی، کودک به جای اینکه روی رشد خودش تمرکز کند، دائما خودش را با دیگری مقایسه می کند. ممکن است حتی موفقیت خواهر یا برادرش را تهدیدی برای خودش بداند و به جای خوشحال شدن از موفقیت او، احساس حسادت یا شکست کند.

بهتر است والدین به جای مقایسه کردن فرزندان با یکدیگر، عملکرد فعلی هر کودک را با گذشته خودش مقایسه کنند. مثلا به جای اینکه بگویند «خواهرت خیلی بهتر از تو درس می خواند»، می توانند بگویند «تو نسبت به ماه قبل پیشرفت خوبی در درس خواندن داشته ای».

 

چرا والدین گاهی ناخودآگاه بین فرزندان تفاوت می گذارند؟

بسیاری از والدینی که رفتار تبعیض آمیز دارند، لزوما قصد ندارند به یکی از فرزندان خود آسیب بزنند. گاهی این رفتارها کاملا ناخودآگاه اتفاق می افتند.

 

شباهت شخصیتی بیشتر با یک فرزند

ممکن است یکی از بچه ها از نظر روحیه، علایق یا شخصیت شباهت بیشتری به پدر یا مادر داشته باشد. والد ممکن است به صورت ناخودآگاه با این فرزند راحت تر ارتباط برقرار کند، بیشتر با او صحبت کند یا فعالیت های مشترک بیشتری داشته باشد.

این موضوع به خودی خود عجیب نیست، اما اگر باعث شود فرزند دیگر دائما احساس کند کنار گذاشته شده است، باید مورد توجه قرار بگیرد.

 

 

تفاوت در رفتار و نیازهای کودکان

گاهی یکی از فرزندان آرام تر، مسئولیت پذیرتر یا موفق تر است و به همین دلیل بیشتر مورد تعریف و توجه قرار می گیرد. در مقابل، کودکی که رفتارهای پرچالش تری دارد ممکن است بیشتر با تذکر و انتقاد روبه رو شود.

اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است کودک به این باور برسد که «هر کاری هم انجام بدهم، باز هم خواهر یا برادرم بهتر است».

 

خستگی و فشار والدین

شرایط روحی والدین نیز می تواند روی رفتار آنها تاثیر بگذارد. پدر و مادری که خسته، مضطرب یا تحت فشار هستند ممکن است در بعضی موقعیت ها صبر و حوصله بیشتری برای یک فرزند داشته باشند و در برابر فرزند دیگر واکنش تندتری نشان دهند.

به همین دلیل خودآگاهی والدین اهمیت زیادی دارد. گاهی لازم است پدر و مادر از خودشان بپرسند: «آیا واقعا با هر دو فرزندم عادلانه رفتار می کنم؟» یا «آیا رفتار من با یکی از آنها بیشتر از دیگری تحت تاثیر خستگی و عصبانیت قرار گرفته است؟»

 

 

تبعیض چه تاثیری بر احساسات کودکان دارد؟

احساس تبعیض فقط باعث ناراحتی لحظه ای کودک نمی شود. اگر این احساس برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، می تواند روی تصویر ذهنی کودک از خودش، رابطه او با خواهر و برادرها و حتی رابطه اش با والدین تاثیر بگذارد.

 

کاهش اعتماد به نفس

کودکی که دائما احساس می کند فرزند دیگر ارزشمندتر است، ممکن است کم کم خودش را کمتر از دیگران بداند. او ممکن است موفقیت های خودش را کوچک بشمارد و تصور کند هرقدر هم تلاش کند، باز هم به اندازه خواهر یا برادرش مورد توجه قرار نمی گیرد.

این احساس می تواند در سال های بعد نیز روی روابط اجتماعی، تحصیلی و تصمیم گیری های کودک تاثیر بگذارد.

 

 

ایجاد حسادت و رقابت ناسالم

رقابت میان خواهر و برادرها تا حدی طبیعی است، اما رفتار والدین می تواند آن را تشدید کند. اگر کودک تصور کند میزان محبت و توجه والدین محدود است و فقط فرزند موفق تر می تواند آن را به دست بیاورد، ممکن است خواهر یا برادرش را رقیب خودش ببیند.

در چنین شرایطی، موفقیت یکی ممکن است برای دیگری ناراحت کننده باشد. حتی ممکن است کودک تلاش کند به هر شکل ممکن توجه والدین را به دست آورد.

 

 

احساس بی عدالتی

یکی دیگر از پیامدهای تبعیض، ایجاد احساس بی عدالتی در خانواده است. کودک ممکن است دائما به رفتار والدین دقت کند و کوچک ترین تفاوت را نشانه ترجیح دادن فرزند دیگر بداند.

مثلا اگر یک بار والدین برای خواهر بزرگ تر وسیله ای بخرند و برای او نخرند، ممکن است کودک بلافاصله احساس کند که دوست داشتنی نیست؛ در حالی که شاید دلیل خرید، نیاز متفاوت آن فرزند بوده باشد.

به همین دلیل، توضیح دادن دلیل تفاوت ها اهمیت زیادی دارد.

 

فرزند مورد علاقه بودن هم همیشه به نفع کودک نیست

گاهی تصور می شود فقط فرزندی که کمتر مورد توجه قرار می گیرد آسیب می بیند، اما این موضوع درباره فرزندی که بیشتر مورد توجه قرار گرفته نیز می تواند صدق کند.

کودکی که دائما تحسین می شود یا والدین انتظارات بسیار بالایی از او دارند، ممکن است احساس کند باید همیشه بهترین باشد تا محبت آنها را حفظ کند.

 

 

اگر والدین مرتب بگویند «تو بچه خوب من هستی، چون همیشه نمره های عالی می گیری»، کودک ممکن است به تدریج ارزش خودش را به موفقیت هایش وابسته کند. در این شرایط، یک شکست یا اشتباه می تواند برای او بسیار سنگین باشد.

بنابراین بهتر است محبت والدین به عملکرد، نمره، رفتار یا موفقیت کودک وابسته نباشد.

 

چگونه محبت خود را بین فرزندان عادلانه نشان دهیم؟

عدالت در خانواده فقط به این معنا نیست که برای همه بچه ها دقیقا یک چیز بخریم یا دقیقا یک اندازه زمان اختصاص دهیم. مهم تر از آن، این است که هر کودک احساس کند دیده می شود، شنیده می شود و برای والدین ارزشمند است.

 

برای هر فرزند زمان اختصاصی داشته باشید

یکی از موثرترین راه ها برای جلوگیری از احساس تبعیض، داشتن زمان اختصاصی با هر فرزند است.

این زمان لزوما نباید طولانی یا پرهزینه باشد. حتی یک گفت وگوی کوتاه، پیاده روی، بازی، آشپزی یا تماشای یک برنامه مورد علاقه کودک می تواند به او نشان دهد که رابطه مستقلی با پدر و مادر دارد.

گاهی لازم است والدین زمانی را فقط به یک فرزند اختصاص دهند؛ بدون حضور خواهر یا برادر و بدون اینکه دائما تلفن همراه یا کارهای دیگر حواس آنها را پرت کند.

 

 

ویژگی های هر کودک را به صورت جداگانه ببینید

هر کودک شخصیت متفاوتی دارد و قرار نیست همه فرزندان یک خانواده در یک زمینه موفق باشند.

ممکن است یک کودک در درس قوی باشد، دیگری در ورزش، یکی در هنر و دیگری در روابط اجتماعی. اگر والدین فقط یک نوع موفقیت را ببینند، ممکن است برخی از بچه ها احساس کنند دیده نمی شوند.

به جای اینکه همه را با یک معیار ارزیابی کنیم، بهتر است توانایی های منحصر به فرد هر فرزند را بشناسیم و همان ها را مورد توجه قرار دهیم.

 

 

قوانین خانه باید تا حد امکان منصفانه باشند

وجود قوانین متفاوت برای کودکان در بعضی سنین طبیعی است، اما تفاوت ها باید برای آنها قابل فهم باشد.

مثلا ممکن است نوجوان خانواده ساعت بیشتری بیرون از خانه بماند، در حالی که کودک کوچک تر باید زودتر به خانه برگردد. اگر والدین دلیل این تفاوت را توضیح دهند، کودک راحت تر آن را می پذیرد.

مشکل زمانی ایجاد می شود که قوانین بدون توضیح تغییر کنند یا یک فرزند همیشه احساس کند قوانین برای او سخت تر است.

 

در اختلافات همیشه طرف یک فرزند را نگیرید

در دعواهای خواهر و برادری، والدین گاهی خیلی سریع تصمیم می گیرند که چه کسی مقصر است. اگر این اتفاق بارها برای یک کودک تکرار شود، او ممکن است احساس کند والدین همیشه طرف خواهر یا برادرش را می گیرند.

بهتر است قبل از قضاوت، حرف هر دو کودک شنیده شود. حتی اگر در نهایت یکی از آنها مقصر باشد، بهتر است به جای برچسب زدن به شخصیت او، درباره رفتار اشتباهش صحبت شود.

مثلا به جای «تو همیشه دردسر درست می کنی»، می توان گفت «کاری که الان انجام دادی باعث شد خواهرت ناراحت شود».

 

 

محبت را فقط هنگام موفقیت نشان ندهید

کودک باید مطمئن باشد که دوست داشته شدن او وابسته به نمره، موفقیت ورزشی، رفتار بی نقص یا برنده شدن نیست.

اگر والدین فقط زمانی کودک را تحسین کنند که موفق شده است، ممکن است او تصور کند برای دریافت محبت باید همیشه بهترین باشد.

در مقابل، گفتن جمله هایی مانند «حتی وقتی اشتباه می کنی، دوستت داریم؛ اما باید مسئولیت اشتباهت را بپذیری» می تواند به ایجاد احساس امنیت کمک کند.

کودک باید بداند که ممکن است رفتار او مورد انتقاد قرار بگیرد، اما خودش به عنوان یک انسان همچنان ارزشمند و دوست داشتنی است.

 

 

مراقب جملاتی که در خانواده تکرار می شوند باشید

بعضی جمله ها ممکن است در ظاهر شوخی باشند، اما اگر دائما تکرار شوند، تاثیر زیادی بر ذهن کودک می گذارند.

عبارت هایی مانند «این یکی بچه عاقل خانواده است»، «تو همیشه شلوغ کاری می کنی»، «خواهرت از تو بهتر است» یا «کاش کمی مثل برادرت بودی» به مرور می توانند به بخشی از تصویر ذهنی کودک از خودش تبدیل شوند.

 

بهتر است والدین به جای برچسب زدن، درباره رفتار مشخص کودک صحبت کنند.

تفاوت بزرگی میان این دو جمله وجود دارد:

«تو بچه بی مسئولیتی هستی.»

و:

«امروز کاری را که قرار بود انجام بدهی فراموش کردی؛ بیا ببینیم چطور می توانیم دفعه بعد بهتر عمل کنیم.»

در جمله دوم، شخصیت کودک زیر سوال نمی رود و فرصت اصلاح رفتار نیز وجود دارد.

 

آیا باید با همه فرزندان دقیقا یکسان رفتار کنیم؟

نه. هدف تربیت عادلانه این نیست که همه چیز دقیقا برابر باشد.

ممکن است یکی از فرزندان به دلیل سن کمتر، بیماری، شرایط تحصیلی یا نیاز عاطفی خاص خود، در یک دوره زمانی توجه بیشتری نیاز داشته باشد. این تفاوت به معنای دوست داشتن بیشتر او نیست.

آنچه اهمیت دارد این است که والدین درباره تفاوت های مهم با فرزندان صحبت کنند و اجازه ندهند کودک آنها را به معنای «ارزشمندتر بودن خواهر یا برادر» تفسیر کند.

در واقع، عدالت در خانواده بیشتر به معنای توجه به نیازهای هر کودک است، نه تقسیم مکانیکی همه چیز به شکل کاملا مساوی.

 

 

مهم ترین نکته؛ هدف، بی نقص بودن نیست

هیچ پدر و مادری نمی تواند در تمام لحظات دقیقا به یک اندازه به همه فرزندان توجه کند. گاهی یکی از بچه ها بیمار است، گاهی امتحان مهمی دارد، گاهی به دلیل یک مشکل عاطفی به حمایت بیشتری نیاز دارد و گاهی شرایط زندگی باعث می شود تمرکز والدین برای مدتی روی یک فرزند بیشتر باشد.

این تفاوت ها طبیعی هستند.

آنچه باید از آن جلوگیری کرد، تبدیل شدن این تفاوت های موقتی به یک الگوی دائمی است؛ الگویی که در آن یک کودک همیشه «فرزند موفق»، دیگری همیشه «فرزند دردسرساز» و کودک دیگر همیشه «فرزند مورد توجه» خانواده باشد.

 

 

والدین لازم نیست همیشه کامل و بدون اشتباه رفتار کنند. مهم این است که اگر متوجه شدند یکی از فرزندان احساس نادیده گرفته شدن می کند، به جای دفاع کردن از خودشان، حرف او را بشنوند و برای اصلاح شرایط تلاش کنند.

در نهایت، یکی از مهم ترین نیازهای کودکان این است که مطمئن باشند جایگاه آنها در خانواده به جایگاه خواهر یا برادرشان وابسته نیست. هر فرزند باید احساس کند حتی اگر با دیگران متفاوت است، حتی اگر اشتباه می کند و حتی اگر همیشه موفق نیست، همچنان عضوی ارزشمند و دوست داشتنی از خانواده است. ایجاد چنین احساسی نه با تقسیم کاملا مساوی همه چیز، بلکه با محبت آشکار، توجه واقعی، احترام، گفت وگو و پرهیز از مقایسه و برچسب زدن شکل می گیرد.