تربیت و خانواده | چطور مهارت «نه گفتن» را در کودکان پرورش دهیم؟

هفت صبح | مهارت نه گفتن یکی از توانایی های مهمی است که هر کودک باید از سال های ابتدایی زندگی آن را یاد بگیرد. کودکی که همیشه به خواسته های دیگران پاسخ مثبت می دهد، ممکن است در بسیاری از موقعیت ها نتواند از نظر و خواسته خودش دفاع کند یا در برابر فشار اطرافیان تصمیم مناسبی بگیرد. البته آموزش نه گفتن به معنای تربیت کودکی لجباز یا نافرمان نیست، بلکه هدف این است که کودک یاد بگیرد در موقعیت های نامناسب و در برابر درخواست هایی که با ارزش ها، امنیت یا خواسته های او در تضاد هستند، محترمانه و قاطعانه مخالفت کند.

چرا بعضی کودکان نمی توانند نه بگویند؟

ناتوانی کودک در نه گفتن می تواند دلایل مختلفی داشته باشد. بعضی کودکان از ناراحت کردن دیگران می ترسند و بعضی دیگر تصور می کنند اگر مخالفت کنند، بی ادب یا دوست نداشتنی به نظر می رسند. ترس از تنبیه، سرزنش، طرد شدن، از دست دادن جایگاه در جمع دوستان و کمبود اعتماد به نفس نیز می تواند باعث شود کودک برخلاف میل خود با خواسته دیگران موافقت کند.

وقتی کودک از ناراحت کردن دیگران می ترسد

برخی کودکان تصور می کنند برای اینکه بچه خوبی باشند، باید همیشه دیگران را راضی نگه دارند. به همین دلیل حتی زمانی که کاری را دوست ندارند، مخالفت نمی کنند. والدین باید به کودک توضیح دهند که محترم بودن به معنای پذیرفتن همه خواسته های دیگران نیست و او حق دارد درباره کارهایی که انجام می دهد نظر داشته باشد.

ترس از واکنش والدین

اگر کودک قبلا به دلیل مخالفت کردن تنبیه، تحقیر یا سرزنش شده باشد، ممکن است در موقعیت های دیگر نیز از بیان نظر واقعی خود بترسد. بنابراین، فضای خانه نقش مهمی در شکل گیری این مهارت دارد.

نه گفتن را از خانه شروع کنید

کودکان بیشتر از آنکه فقط به توصیه های والدین گوش دهند، رفتار آنها را مشاهده و تقلید می کنند. بنابراین والدین می توانند در موقعیت های روزمره، نحوه مخالفت محترمانه را به کودک نشان دهند. برای مثال، اگر کسی چیزی را به شما تعارف کرد و تمایلی به پذیرفتن آن نداشتید، می توانید به سادگی بگویید «نه، ممنون». کودک با مشاهده چنین رفتارهایی متوجه می شود که نه گفتن همیشه نشانه بی ادبی یا بی احترامی نیست.

از طرف دیگر، والدین نباید برای آموزش این مهارت تمام خواسته های کودک را رد کنند. مخالفت بیش از حد می تواند این پیام را به کودک منتقل کند که نظر و خواسته های او اهمیتی ندارد. نه گفتن باید در موقعیت های منطقی و ضروری آموزش داده شود.

به کودک حق انتخاب بدهید

یکی از روش های موثر برای افزایش اعتماد به نفس کودک، مشارکت دادن او در تصمیم های متناسب با سنش است. لازم نیست کودک درباره تصمیم های بزرگ خانواده تصمیم بگیرد؛ حتی انتخاب لباس، وسیله مورد علاقه یا فعالیت روزانه می تواند فرصت مناسبی برای تمرین تصمیم گیری باشد.

انتخاب های کوچک، تمرین های بزرگ

برای مثال، می توانید به جای اینکه همیشه خودتان لباس کودک را انتخاب کنید، دو گزینه مناسب در اختیارش بگذارید و از او بخواهید یکی را انتخاب کند. این کار به کودک کمک می کند به تدریج به نظر خودش اعتماد کند و احساس کند انتخاب هایش ارزشمند هستند.

به نظر مخالف کودک احترام بگذارید

اگر کودک در یک موقعیت منطقی با شما مخالفت کرد، قبل از رد کردن نظر او، دلیلش را بپرسید. هدف این نیست که کودک همیشه برنده بحث باشد، بلکه باید یاد بگیرد نظرش را بیان کند، دلیل بیاورد و در عین حال قوانین و محدودیت های منطقی خانواده را بپذیرد.

جمله های ساده برای نه گفتن به کودک یاد بدهید

گاهی کودک می داند که نمی خواهد کاری را انجام دهد، اما نمی داند چگونه مخالفت خود را بیان کند. در این شرایط، آموزش چند جمله کوتاه و محترمانه می تواند بسیار کاربردی باشد.

چند جمله کاربردی

به کودک یاد بدهید در موقعیت های مختلف از جمله هایی مانند اینها استفاده کند:

• نه، ممنون.
• من این کار را دوست ندارم.
• فعلا نمی خواهم.
• ترجیح می دهم این کار را انجام ندهم.
• من با این کار راحت نیستم.
• نه، من با شما نمی آیم.
• این کار را دوست ندارم، می توانیم کار دیگری انجام دهیم.

کودک باید بداند که برای نه گفتن همیشه لازم نیست عصبانی شود یا صدایش را بالا ببرد. می توان با لحنی آرام، واضح و قاطع مخالفت کرد. آموزش چنین جملاتی باعث می شود کودک در موقعیت واقعی، کلمات مناسب را راحت تر پیدا کند.

بازی و نقش آفرینی را جدی بگیرید

یکی از بهترین روش ها برای آموزش مهارت نه گفتن، تمرین کردن در قالب بازی است. کودکان در بازی راحت تر نقش های مختلف را امتحان می کنند و می توانند بدون ترس از اشتباه، واکنش های متفاوت را تجربه کنند.

بازی «اگر جای من بودی چه می گفتی؟»

یکی از والدین می تواند نقش فردی را بازی کند که از کودک درخواست نامناسبی دارد و کودک باید به آن درخواست پاسخ دهد. سپس جای نقش ها را عوض کنید تا کودک هم نه گفتن و هم نه شنیدن را تمرین کند. چنین تمرین هایی کمک می کنند کودک برای موقعیت های واقعی آماده تر شود.

قصه و نمایش عروسکی

قصه گویی و نمایش عروسکی نیز می توانند آموزش را برای کودک جذاب تر کنند. می توانید داستانی تعریف کنید که شخصیت اصلی آن در برابر یک پیشنهاد نادرست نه می گوید و سپس درباره تصمیم او با کودک صحبت کنید. از او بپرسید اگر جای شخصیت داستان بود چه کاری انجام می داد.

به کودک یاد بدهید کجا باید نه بگوید

نه گفتن قرار نیست به یک پاسخ همیشگی تبدیل شود. کودک باید تفاوت میان مخالفت منطقی و لجبازی را یاد بگیرد. برای مثال، اگر فردی از او بخواهد بدون اطلاع والدینش جایی برود، وسیله ای را از فرد ناشناس بگیرد یا کاری انجام دهد که احساس ناامنی می کند، باید بتواند قاطعانه مخالفت کند و از یک بزرگسال قابل اعتماد کمک بخواهد.

در مقابل، زمانی که والدین یک قانون منطقی و ضروری برای کودک تعیین می کنند، کودک باید یاد بگیرد که هر مخالفتی به معنای درست بودن تصمیم او نیست. هدف، پرورش کودکی است که بتواند فکر کند، شرایط را بسنجد و سپس تصمیم بگیرد.

وقتی کودک نه می گوید، فورا عصبانی نشوید

ممکن است اولین بار که کودک با والدین مخالفت می کند، برای آنها عجیب باشد. اما هر مخالفتی نشانه بی ادبی یا لجبازی نیست. گاهی کودک صرفا در حال تمرین استقلال و بیان خواسته خود است.

البته والدین همچنان باید قوانین مشخصی داشته باشند. روش مناسب این است که در کنار صمیمیت و احترام، محدودیت های منطقی نیز مشخص باشند. تربیت مستبدانه ممکن است کودک را در ظاهر مطیع کند، اما به او کمک نمی کند تا در موقعیت های اجتماعی قدرت تصمیم گیری و بیان نظر پیدا کند.

هنگام نه گفتن کودک، حرف خود را بی دلیل تغییر ندهید

همان طور که کودک باید یاد بگیرد دیگران را با اصرار، گریه یا تهدید مجبور به تغییر تصمیم نکند، والدین نیز باید در تصمیم های منطقی خود ثبات داشته باشند. اگر کودک با جیغ، گریه یا پافشاری می تواند پاسخ منفی والدین را تغییر دهد، ممکن است یاد بگیرد فشار آوردن روش مناسبی برای رسیدن به خواسته هاست.

چند اشتباه که والدین نباید مرتکب شوند

برای اینکه آموزش این مهارت نتیجه مطلوبی داشته باشد، والدین بهتر است از چند رفتار پرهیز کنند:

• کودک را به دلیل مخالفت منطقی تنبیه یا تحقیر نکنند.
• از کودک انتظار نداشته باشند همیشه دیگران را راضی کند.
• به بهانه آموزش نه گفتن، با تمام خواسته های کودک مخالفت نکنند.
• کودک را مجبور نکنند در هر موقعیتی نه بگوید.
• برای تصمیم گیری های متناسب با سن، فرصت انتخاب به کودک بدهند.
• آموزش این مهارت را فقط به صحبت کردن محدود نکنند و آن را با بازی، داستان و موقعیت های روزمره تمرین کنند.

در نهایت، کودک باید یاد بگیرد که نه گفتن به معنای بی احترامی، لجبازی یا خودخواهی نیست. یک «نه» درست می تواند نشانه شناخت خواسته ها، توجه به امنیت و ارزش های شخصی و توانایی تصمیم گیری باشد. اگر والدین از سال های ابتدایی زندگی به نظر کودک احترام بگذارند و در محیطی امن به او فرصت تمرین بدهند، احتمال اینکه کودک در موقعیت های اجتماعی بتواند با آرامش و اعتماد به نفس از خودش دفاع کند، بیشتر خواهد شد.