تاریخ موزهداری در ایران را نمیتوان با یک نام و یک تاریخ خلاصه کرد؛ چرا که پاسخ به این پرسش که «اولین موزه ایران کدام است؟» به تعریف ما از موزه بستگی دارد.
اگر منظور نخستین فضای نمایش آثار تاریخی باشد، باید به دوران قاجار و کاخ گلستان رفت؛ اگر نخستین نهاد رسمی موزهای مدنظر باشد، دارالفنون جایگاه ویژهای دارد و اگر معیار، نخستین ساختمان مستقلی باشد که از ابتدا برای کاربری موزه ساخته شد، پاسخ بدون تردید موزه ایران باستان است.
وقتی ناصرالدینشاه یک اتاق را به موزه تبدیل کرد
نخستین جرقههای موزهداری نوین ایران در دوره ناصرالدینشاه قاجار زده شد. شاه قاجار که در سفرهای خود به اروپا با موزههای بزرگ آن دوران آشنا شده بود، تلاش کرد نمونهای مشابه در ایران ایجاد کند.
او دستور داد بخشی از ساختمانهای شمال کاخ گلستان تخریب و فضایی برای نگهداری و نمایش آثار، کتابخانه، سرسرا و حوضخانه ساخته شود. نتیجه این اقدام، شکلگیری «تالار آینه» بود؛ فضایی که در آن اشیای نفیس، هدایای خارجی، آثار تاریخی و بخشی از جواهرات سلطنتی به نمایش گذاشته میشد.
این تالار را میتوان نخستین فضای موزهای ایران به مفهوم جدید دانست؛ جایی که اشیا از حالت صرفاً شخصی و درباری خارج شده و در قالب یک مجموعه قابل مشاهده کنار هم قرار گرفتند.
البته ناصرالدینشاه پیش از سفرهای اروپایی نیز تالاری را در کاخ گلستان با عنوان «اتاق موزه» نامگذاری کرده بود، اما آشنایی با موزههای فرنگی باعث شد این ایده را جدیتر دنبال کند.
برخی روایتهای تاریخی اشاره میکنند که شاه قاجار شخصاً در چیدمان اشیا دخالت میکرد و با حساسیت فراوان ترتیب نمایش آثار را مشخص میکرد؛ موضوعی که نشان میدهد شکلگیری نخستین فضای موزهای ایران تنها یک اقدام تشریفاتی نبود، بلکه بخشی از علاقه او به نمایش میراث و اشیای ارزشمند محسوب میشد.
از فضای سلطنتی تا نخستین موزه عمومی ایران
با گذشت زمان، موزهداری در ایران از فضای محدود دربار فاصله گرفت و جنبه عمومی و آموزشی پیدا کرد.
در سال ۱۲۹۵ خورشیدی، وزارت معارف و صنایع مستظرفه به همت مرتضیقلیخان ممتازالملک، یکی از سالنهای مدرسه دارالفنون را به بخش موزهای اختصاص داد.
در این مجموعه، آثار تاریخی و باستانی برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شد؛ اقدامی که بسیاری از پژوهشگران آن را آغاز فعالیت نخستین موزه رسمی ایران میدانند.
این موزه بعدها به ساختمان مسعودیه منتقل شد و در ادامه، موزههای تخصصی دیگری نیز شکل گرفتند؛ از جمله موزهای در دانشکده افسری تهران در سال ۱۳۰۲ خورشیدی که به آموزش اسلحهشناسی و تاریخ سلاح اختصاص داشت.
ساخت نخستین ساختمان مستقل موزهای ایران
تحول بزرگ در تاریخ موزهداری ایران در دوره پهلوی اول اتفاق افتاد. در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۰۸، عملیات ساخت موزه ایران باستان آغاز شد؛ بنایی که برخلاف نمونههای پیشین، از ابتدا برای نگهداری و نمایش آثار تاریخی طراحی شده بود.
طراحی این ساختمان بر عهده آندره گدار، معمار و باستانشناس فرانسوی، بود و اجرای آن توسط معماران ایرانی انجام شد.
ساختمان موزه در زمینی حدود ۵۵۰۰ مترمربع ساخته شد و نزدیک به ۲۷۴۴ مترمربع زیربنا داشت. معماری آن نیز با الهام از عناصر تاریخی ایران، بهویژه طاق کسری، طراحی شد تا خود بنا نیز بخشی از هویت تاریخی مجموعه باشد.
سرانجام در سال ۱۳۱۶، موزه ایران باستان افتتاح شد و درهای آن به روی مردم گشوده شد؛ رویدادی که نقطه عطفی در تاریخ میراث فرهنگی ایران به شمار میرود.
موزهای که تاریخ ایران را در خود جای داده است
موزه ملی ایران امروز از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ موزه ایران باستان که آثار مربوط به دوران پیش از تاریخ تا پایان دوره ساسانی را نگهداری میکند و موزه دوران اسلامی که از سال ۱۳۷۵ فعالیت خود را آغاز کرده است.
این مجموعه با در اختیار داشتن میلیونها اثر تاریخی، یکی از مهمترین مراکز موزهای و باستانشناسی خاورمیانه محسوب میشود.
اما داستان نخستین موزه ایران فقط روایت یک ساختمان نیست؛ داستان تغییر نگاه جامعه به میراث فرهنگی است؛ مسیری که از یک اتاق در کاخ سلطنتی آغاز شد و به جایی رسید که تاریخ هزاران ساله ایران در معرض دید میلیونها بازدیدکننده قرار گرفت.
