هفت صبح| با بازگشت اینترنت جهانی به جمع کاربران ایرانی، صفحه گوشیها دوباره با تلگرام، واتساپ و اینستاگرام و... آشتی کردهاند و پیامرسانهای داخلی، تب روزهای محدودیت را از دست دادهاند. گروههای خانوادگی دوباره در واتساپ جان گرفتهاند، کانالهای خبری تلگرام از نو مرجع دنبال کردن خبرها شدهاند و پیامهای کاری بار دیگر در همان بسترهای آشنا رد و بدل میشوند. انگار روزهای استفاده گسترده از پیامرسانهای داخلی، دستکم برای بخشی از کاربران، به همان روزهای محدودیت گره خورده بود.
در سالهای اخیر، پیامرسانهای داخلی ایتا، بله، روبیکا و... مسیری پرفراز و نشیب را طی کردهاند. این پلتفرمها که در ابتدا با اقبال عمومی چندانی مواجه نبودند و در رقابت با رقبای بینالمللی خود شکستخورده به نظر میرسیدند، ناگهان با تغییر شرایط دسترسی به اینترنت، شاهد جهشی انفجاری در تعداد کاربران خود بودند. آماری که از چند میلیون به حدود ۲۵ میلیون کاربر فعال رسید.
این رشد نه لزوماً ناشی از برتری فنی یا جذابیتهای ذاتی، بلکه محصول ضرورت و محدودیت بود. کاربران که نیازهای ارتباطی و کسبوکارشان در پلتفرمهای خارجی با اختلال مواجه شده بود، به ناچار به این سکوها پناه آوردند. با این حال، این مهاجرت اجباری با چالشهای فنی عمیقی همراه بود. از جمله قطعیهای مکرر و اختلالات عجیب در ساعات پیک مانند نیمهشب، که در آن زمان پلتفرمها عملاً در ارسال فایلصوتی یا برقراری ارتباط پایدار دچار سردرگمی میشدند. این وضعیت نشان داد که زیرساختهای موجود، آمادگی میزبانی از این حجم ناگهانی از ترافیک را نداشتهاند.
مسیر پیامرسانهای داخلی
ایده توسعه پیامرسانهای بومی در ایران از اواخر دهه ۹۰ و همزمان با مطرح شدن بحث تقویت شبکه ملی اطلاعات، جدیتر شد. در این میان،پلتفرم «بله» که از سال ۱۳۹۶ فعالیت خود را آغاز کرده بود بیشتر با تمرکز بر خدمات بانکی و پرداخت شناخته میشد گرچه به مرور سایرامکانات یک پیامرسان نیز به خدمات آن اضافه شد. «ایتا» نیز در همان سال با هدف ارائه یک پیامرسان بومی و نزدیک به تجربه کاربری تلگرام راهاندازی شد. در ادامه روبیکا هم که فعالیتش را از سال ۱۳۹۷ آغاز کرد، مسیر متفاوتی را در پیش گرفت.
روبیکا و سایر پلتفرمهای همرده، با هدف تبدیل شدن به «سوپر اپلیکیشن» و بر بستر اینترنت ملی که مورد تاکید دولت بود، شکل گرفتند. تلاش بر این بود که علاوه بر پیامرسان بودن، خدماتی مانند تماشای فیلم و سریال، شبکه اجتماعی و پرداخت را نیز ارائه دهد. اما در عمل، این پلتفرمها نتوانستند گوی سبقت را از رقبا بربایند.
رشد این سکوها اما بیش از هر زمان دیگری در دورههای محدودیت اینترنت و فیلترینگ پیامرسانهای خارجی شتاب گرفت. انتقال کانالهای اطلاعرسانی برخی نهادها در کنارالزام فعالیت ادارات و مدارس و همچنین تبلیغات گسترده برای استفاده از پیامرسانهای داخلی و البته تمایل گروههایی از کاربران وطنی برای پیوستن به این پلتفرمها باعث شد تعداد کاربران این سکوها به تدریج افزایش پیدا کند ولی، باز هم آمار کاربران آنها به هیچ عنوان قابل مقایسه با کاربران ایرانی پلتفرمهای خارجی نبود!
جنگ فرصتی برای پیامرسانهای داخلی
با این حال نقطه عطف حیات پلتفرمهای داخلی را باید در دو جنگ یکساله اخیر دانست. جنگ 12روزه و محدودیتهای اخیر اینترنت جهانی در جنگ رمضان بار دیگر این پیامرسانها را به یکی از اصلیترین مسیرهای ارتباطی کاربران تبدیل کرد. موقعیتی که شاید پیش از آن کمتر تجربه کرده بودند. در روزهایی که ارتباط با بسیاری از پلتفرمهای خارجی دشوار یا ناممکن شده بود، بله، ایتا و روبیکا به اصلیترین مسیر ارتباطی بخشی از کاربران تبدیل شدند. ادارات، رسانهها، مدارس، کسبوکارها و حتی گروههای خانوادگی، برای حفظ ارتباطات روزمره خود ناچار بودند از این سکوها استفاده کنند.
اتفاقی که به افزایش چشمگیر تعداد کاربران و حجم تبادل پیام در آنها انجامید. همزمان، مدیران این پیامرسانها از رشد قابل توجه کاربران و ثبت رکوردهای جدید در میزان تبادل پیام، تماس و استفاده روزانه خبر دادند. این سکوها تلاش کردند خود را بهعنوان جایگزینی قابل اتکا برای پلتفرمهای خارجی معرفی کنند و افزایش ناگهانی کاربران را نشانهای از ظرفیت بالای پیامرسانهای بومی عنوان کنند. حتی پلتفرم شبکه «شاد» نیزکه حالا به لطف قطعی اینترنت بینالمللی بسیاری از والدین دانشآموزان فعالیتهای اینترنتی خودشان را به آن فضا منتقل کرده بودند نیز با چنان اقبالی مواجه شده بود که بنابرادعای مسئولان مربوطه، کاربرانش به بیش از 30 میلیون نفر رسیده بودند!
در همین بستر با اختلالات گسترده مواجه شد. با این حال، این پلتفرمهای داخلی نتوانستند از موقعیت پیش آمده سربلند بیرون آیند چرا که آنها در تامین نیازهای واقعی کاربران در زمان بحران زده و تشنه آن دوران موفقیت چندانی نداشتند. قطعیهای پیدرپی، نوسان سرعت، ناتوانی در انتقال سریع فایلها و عکسها و فیلمها باعث کلافگی کاربرانی شده بود که به ناچار در آنها فعالیت میکردند. با این وجود مدیران این پیامرسانها باز هم خود را از تکاپو نمیانداختند و در آن مقطع با اعلام آمارهای خیرهکننده از ورود کاربران، امیدوار بودند این استقبال، آغازی بر یک دوران جدید باشد، اما بازگشت اینترنت جهانی، آزمون سختتری را پیش روی آنها قرار داد که نشان داد تعداد کاربر لزوماً به معنای پایداری حضورآنها نیست.
مشتریها به تلگرام برگشتند
«همان روزی که اینترنت جهانی برگشت، پیامها هم برگشتند»؛ این را فروشنده یک فروشگاه آنلاین پوشاک میگوید. کسی که در روزهای محدودیت، ناچار شده بود سفارشهای مشتریانش را از طریق بله و ایتا ثبت کند. او به «هفت صبح» میگوید: بیشتر مشتریها از همان ابتدا هم ترجیح میدادند در تلگرام یا واتساپ در ارتباط باشند، اما در ایام جنگ و با قطع تلگرام و واتساپ و اینستا چاره دیگری نداشتند. در پیامرسانهای داخلی، ارسال عکس، فیلم و فایلهای حجیم گاهی با مشکل روبهرو میشد و همین موضوع، روند فروش را کند و مختل میکرد. حالا دوباره سفارشها از همان مسیر قبلی میآید و کار ما دوباره دارد جان میگیرد.
مخاطب آنجاست که من هم هستم
برای رسول به عنوان یک تولیدکننده محتوا، مسئله ولی فقط کیفیت فنی نیست بلکه آنچه مهم است مخاطب است. او به خبرنگار «هفتصبح» میگوید در روزهای اختلال اینترنت بینالمللی، برای اینکه ارتباطم با دنبالکنندگان قطع نشود، کانال و صفحهای هم در پیامرسانهای داخلی راهاندازی کردم اما استقبال چندانی ندیدم. با بازگشت اینترنت جهانی، بیشتر مخاطبان دوباره به اینستاگرام و تلگرام برگشتند و من هم ناچار شدم فعالیت اصلیام را به همان بسترها منتقل کنم. جایی میروم که مخاطبم آنجاست.
گروه اداره دوباره به واتساپ برگشت
یک کارمند بخش خصوصی هم تجربه مشابهی دارد. او میگوید: در روزهای محدودیت، گروههای کاری شرکت به «بله» منتقل شد و همه تلاش کردند خودشان را با شرایط جدید وفق دهند و آنها هم به این پلتفرمهای داخلی کوچ کردند اما به محض بازگشت اینترنت جهانی، همکاران یکییکی و به صورت شخصی دوباره به واتساپ و تلگرام برگشتند. عادت چندساله استفاده از یک پیامرسان، امکانات بیشتر و سرعت بالاتر باعث شد این جابهجایی خیلی سریع اتفاق بیفتد. انگار هیچوقت از واتساپ و...نرفته بودیم!
خانوادهها در همان گروه قدیمی
نسیم هم مادر خانهداری است که پیامرسانها برایش فقط محل گفتوگو نیستند بلکه جایی هستند که عکس نوهها، فیلمهای خانوادگی و تماسهای تصویری و تجارب خانه داری و...در آنها رد و بدل میشوند. او نیز از تجارب شخصیاش به «هفت صبح» میگوید: در چند هفتهای که اینترنت جهانی قطع بود، همه اعضای خانواده به اجبار در یکی از پیامرسانهای داخلی عضو شدند اما این وضعیت دوام چندانی نداشت چون سرعت آنقدر پایین بود که عملا پیغامها رد و بدل نمیشدند و تقریبا هیچ فیلم و عکسی دانلود نمیشد.
همه کاربران یکسان نیستند
بسیاری از کارشناسان معتقدند که کاربران پیامرسانهای داخلی و بینالمللی دو طیف کاملا جدا از هم هستند و بازگشت اینترنت به معنای خالی شدن پیامرسانهای داخلی نیست. سیدآرش وکیلیان، مدیرکل حکمرانی فرهنگی اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی، با اشاره به اینکه پیش از هر چیز باید رفتار کاربران را دقیقتر شناخت، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید که مطالعات انجامشده در مرکز ملی فضای مجازی نشان میدهد کاربران شبکههای اجتماعی را نمیتوان یک گروه یکدست دانست.
گروههایی که هر کدام سبک و نیاز متفاوتی در استفاده از رسانههای اجتماعی دارند. گروهی از این کاربران، زیست دیجیتال خود را به طور کامل بر بستر پلتفرمهای خارجی مانند تلگرام و اینستاگرام بنا کردهاند و گروهی نیز به صورت مشترک از پیامرسانهای داخلی و خارجی استفاده میکنند. حتی گروهی هستند که فقط از پیامرسانهای داخلی استفاده میکنند. به همین دلیل، بازگشت بخشی از کاربران به پلتفرمهای خارجی، لزوماً به معنای شکست پیامرسانهای داخلی نیست بلکه ادامه همان الگوی استفاده گذشته آنهاست.
او معتقد است که بخشی از این کاربران، انتظار فنی بالاتری از پیامرسانهای داخلی دارند. این کاربران کیفیت خدمات پیامرسانهای داخلی را با نمونههای بینالمللی مقایسه میکنند و میگویند که «وقتی قبلاً سوار بنز شدهایم، چرا باید سوار پراید شویم؟ تشبیهی که تفاوت سطح انتظار این گروه از کاربران را نشان میدهد.مشکل فقط اعتماد نیست. به گفته وکیلیان کیفیت خدمات یکی از عوامل مهم در ماندگاری کاربران است اما نباید همه مسئله را به اعتماد یا کیفیت نرمافزار تقلیل داد، پیامرسانهای داخلی در دوره افزایش ناگهانی کاربران، با محدودیتهای جدی زیرساختی روبهرو شدند.
زمانی که تعداد کاربران فعال روزانه یک پیامرسان از حدود ۲۰ میلیون نفر به بیش از ۲۵ میلیون نفر میرسد، طبیعی بود که کیفیت خدمات افت کند چرا که زیرساختهای ذخیرهسازی، پردازش و تبادل داده از ابتدا برای چنین حجمی از ترافیک طراحی نشدهاند. موضوع توسعه زیرساختهای فنی پیامرسانهای داخلی از موضوعاتی است که از سالها قبل مطرح بوده و وکیلیان از اقدامات دولت در این زمینه میگوید اما معتقد است این ظرفیت هنوز برای پاسخگویی به حجم بالای کاربران کافی نیست.
تلگرام هم یکشبه تلگرام نشد
اینکه نباید پیامرسانهای داخلی را با نسخه امروز پلتفرمهای بینالمللی مقایسه کرد از نظرات مدیرکل حکمرانی فرهنگی اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی است چرا که به نظر او تلگرام نیز از ابتدا با امکانات و کیفیت فعلی فعالیت خود را آغاز نکرد و طی سالها، با توسعه نرمافزاری، سرمایهگذاری و افزایش تدریجی ظرفیت زیرساختی، به نقطهای رسید که امروز توان پاسخگویی به صدها میلیون کاربر را دارد. پیامرسانهای داخلی نیز اگر فرصت توسعه مستمر داشته باشند، میتوانند به مرور کیفیت خدمات خود را افزایش دهند هرچند این روند، نیازمند زمان و سرمایهگذاری است.
تجربه کشورهای موفق
اینکه کشورهایی مانند چین، کره جنوبی و ویتنام توانستهاند در پیامرسانهای بومی موفق عمل کنند را وکیلیان یکی از مهمترین دلایل موفقیت این کشورها میداند زیرا این پیامرسانهای بومی طبق فرهنگ اجتماعی کاربران و خدمات متناسب با نیازهای واقعی آنها طراحی شده است. برای مثال، ویژگیهایی که مردم هر جامعه در ارتباطات روزمره، ارسال فایل، گفتوگو یا تعاملات اجتماعی نیاز دارند، در طراحی این سکوها نیز لحاظ شده است در حالیکه زیر ساختهای پلتفرمهای ما نمیتواند پاسخگوی چند برابر شدن کاربران داخلی باشد.
او در کنار مسائل فنی، بر اهمیت زیرساخت حقوقی نیز تأکید دارد و معتقد است که ایران سالهاست با ابهام در قوانین مربوط به مسئولیت سکوها روبهروست. اگرچه لوایح مختلفی در این زمینه تدوین شده، اما بسیاری از آنها هنوز به نتیجه نرسیدهاند و همین مسئله، سرمایهگذاری در این حوزه را با تردید مواجه کرده است. موضوع حفاظت از دادههای شخصی و حریم خصوصی کاربران از نکات مهمی است که وکیلیان بر آن تاکید میکند.
