جنجال تور زندانگردی برای عبرتآموزی
انتشار ویدیویی از تور زندانگردی، موافقان و مخالفان پیامدهای روانی مواجهه نوجوانان با مجازات را به اظهارنظر واداشت
هفت صبح، مرتضی مهدیزاده| گاهی ماجرا با باز شدن یک در شروع میشود. دری که پشت آن، اتاقی با دیوارهای سرد و وسایلی قرار دارد که قرار نیست آدمهای عادی آنها را از نزدیک ببینند. چند نفر یکییکی وارد میشوند و نگاهشان روی فضای اتاق میچرخد. کمی آنطرفتر، یک روحانی درباره زندان و مجازات شلاق که در آنجا صورت میگیرد توضیح میدهد. درباره آدمهایی که روزی بیرون از همین دیوارها زندگی میکردند و حالا بخشی از زندگیشان پشت میلهها میگذرد. بعد گروه راه میافتد و دوربین موبایل، قدمها را در راهروهای زندان و بخشهای مختلف اتاق شلاق دنبال میکند.
قرار است دیدن این فضا، تصویری واقعی از عاقبت جرم پیش چشم کسانی بگذارد که شاید هنوز در ابتدای این مسیرند. تجربهای که میتواند برای یک نفر هشدار باشد و برای دیگری، فقط چند دقیقه مواجهه با ترس. تصاویر این بازدید حالا در فضای مجازی به شدت درحال دست به دست شدن است و واکنشهای متفاوتی به دنبال داشته است.
از کسانی که آن را یک روش بازدارنده برای جلوگیری از تکرار جرم میدانند تا کسانی که معتقدند اصلاح رفتار با ترساندن فرد اتفاق نمیافتد. همین اختلاف نظر، ماجرا را از یک ویدیوی پربازدید فراتر میبرد و پای یک سوال قدیمی را وسط میکشد. برای پیشگیری از جرم، باید مجازات را به رخ کشید یا سراغ ریشههایی رفت که فرد را به سمت جرم میبرند؟
از تورهای زندان گردی تا آینه عبرت
ایده نشان دادن چهره واقعی مجازات برای جلوگیری از جرم، تجربه تازهای نیست و در کشورهای مختلف به شکلهای متفاوتی اجرا میشود. در بعضی کشورها، زندانهای قدیمی سالهاست به بخشی از جاذبههای گردشگری و تاریخی تبدیل شدهاند. در آمریکا، زندان معروف جزیره آلکاتراز که زمانی یکی ازمخوفترین زندانهای فدرال این کشور بود، امروز پذیرای گردشگرانی است که میتوانند وارد ساختمان زندان شوند، سلولها و بخشهای مختلف آن را ببینند و با روایت زندگی زندانیان و ماموران آن دوران آشنا شوند.
هدف این بازدیدها بیشتر شناخت تاریخ زندان و زندگی پشت میلههاست، نه ترساندن گردشگر از ارتکاب جرم. اما آمریکا یک تجربه متفاوت هم دارد. برنامههایی که با هدف عبرت آموزی و ترساندن نوجوانان از آینده مجرمانه شکل گرفتهاند. در این برنامهها، نوجوانان در معرض بزهکاری را به زندان بزرگسالان میبردند تا از نزدیک شرایط زندانیان را ببینند و درباره پیامدهای جرم بشنوند. تصور این بوده و هست که دیدن فضای زندان، میتواند نوجوان را از ادامه مسیر منصرف کند. با این حال، بررسیهای بعدی وزارت دادگستری آمریکا نشان داد این روش اثر قابل اتکایی در کاهش بزهکاری ندارد و در برخی پژوهشها حتی با افزایش احتمال ارتکاب جرم در آینده همراه بوده است.
در چین بازدید از زندان شکل دیگری پیدا کرده است. در برخی برنامههای رسمی، گروههایی برای آشنایی نزدیک با فضای زندان وارد بخشهایی از آن میشوند، شرایط زندگی و آموزش زندانیان را میبینند و درباره مسیری که افراد را از زندگی عادی به پشت میلهها رسانده، توضیح میشنوند. هدف از این برنامهها بیشتر ایجاد هشدار و نشان دادن پیامدهای تخلف و جرم عنوان شده است. یعنی فرد پیش از آنکه خودش وارد این مسیر شود، تصویری واقعیتر از پایان آن ببیند.
در اروپا هم بخشی از زندانهای قدیمی به موزه یا مقصد گردشگری تبدیل شدهاند و بازدیدکنندگان برای دیدن سلولها، محل نگهداری زندانیان و آشنایی با تاریخ نظام کیفری به آنجا میروند. در اینجا هدف بیشتر شناخت گذشته است تا ایجاد ترس. کنار هم گذاشتن این تجربهها یک تفاوت مهم را نشان میدهد. یک جا زندان را برای شناختن میبینند، جایی برای هشدار دادن و جایی هم برای ترساندن. اما سوال اصلی این است که کدامیک واقعا میتواند رفتار فرد را تغییر دهد؟
وقتی مجازات، جای اصلاح را میگیرد
سهیلا، مادر یک نوجوان ۱۶ساله، کلیپ بازدید از فضای زندان را دیده است. تصاویری که قرار است برای بیننده یادآور عاقبت جرم و مجازات باشد. اما نگاه او به این ماجرا از زاویه دیگری است. اینکه مواجهه نوجوان با چنین فضایی تا چه اندازه میتواند به اصلاح رفتار کمک کند و آیا ترساندن، راه مناسبی برای جلوگیری از تکرار یک خطاست یا نه.
او به «هفت صبح» میگوید نوجوان در این سن بیش از آنکه به ترس از مجازات نیاز داشته باشد، به فرصتی برای فهمیدن پیامد رفتار و پیدا کردن راه درست احتیاج دارد. از نگاه سهیلا، قرار گرفتن در فضای زندان ممکن است اثر متفاوتی بر نوجوان بگذارد و به جای آنکه او را از یک رفتار نادرست دور کند، ترس و اضطراب را در ذهنش پررنگ میکند.
یک تلنگر هشدار دهنده
اما مهران ۲۴ ساله به نوعی از موافقان اجرای چنین طرحهایی است. وی در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید دیدن این فیلم برایش فقط تماشای چند تصویر از داخل زندان نبوده است. فضای بسته، راهروها و شرایطی که زندانیان در آن زندگی میکنند، باعث شده بیشتر به این فکر کند که یک تصمیم اشتباه چطور میتواند زندگی یک نفر را برای مدت طولانی تغییر دهد.
او میگوید که پیش از دیدن این تصاویر، زندان برایش بیشتر یک مفهوم ذهنی بود ضمن آنکه اصلا تصوری از اتاق شلاق نداشت. به گفته مهران، دیدن چنین فضاهایی باعث شده پیامد بعضی از جرمها برایش ملموستر شود و آدم قبل از انجام یک کار خلاف، بیشتر به نتیجه آن فکر کند. مهران معتقد است برای کسی که هنوز سابقهای ندارد، دیدن چنین فضایی میتواند هشداردهنده باشد. بهخصوص اگر همراه با توضیح و آموزش باشد و فقط به ترساندن فرد محدود نشود.
وقتی زندان عاقبت جرم را واقعی میکند
مسئله اما به گفته دکتر امانالله قرائیمقدم، جامعهشناس، فقط ترساندن فرد از زندان نیست. بخشی از ماجرا از جایی شروع میشود که فرد پیش از ارتکاب جرم، هیچ تصویر واقعی از زندان و شرایط زندگی در آن ندارد. بنابراین دیدن این فضا میتواند عاقبت یک تصمیم اشتباه را برای فرد ملموستر کند. قرائیمقدم توضیح میدهد که وقتی فرد شرایط زندان و زندگی زندانیان را میبیند، ممکن است هنگام فکر کردن به یک رفتار خلاف، به عاقبت آن هم فکر کند. اینکه اگر مرتکب جرم شود، شاید خودش روزی در چنین شرایطی قرار بگیرد. همین تصور میتواند فرد را از انجام رفتار خلاف دور کند.
این اثر، به گفته قرائیمقدم، برای نوجوانان و کسانی که نخستینبار مرتکب جرم شدهاند، بیشتر است. کسی که هنوز زندان را تجربه نکرده، با دیدن این فضا ممکن است پیامد جرم را واقعیتر درک کند. در حالی که فرد سابقهدار، چون قبلا این شرایط را دیده، احتمالا کمتر تحت تاثیر قرار میگیرد. با این حال، دیدن زندان بهتنهایی کافی نیست.
آموزش، مشاوره فردی و گروهی، حضور روانشناس و مددکار اجتماعی و برنامههای بازپروری باید در کنار این تجربه قرار بگیرد. هدف این است که فرد فقط از مجازات نترسد، بلکه درباره رفتار خود و پیامدهای آن هم آگاه شود. قرائیمقدم تاکید میکند که ترس از مجازات فقط یکی از عوامل بازدارنده است. در مقابل، بیکاری، فقر، گرانی، فشار اقتصادی، مشکلات خانوادگی، دوستان و محیط زندگی هم میتوانند فرد را به سمت جرم سوق دهند. بنابراین اگر این عوامل قویتر از عوامل بازدارنده باشند، فقط ترساندن از زندان نمیتواند جلوی جرم را بگیرد. بلکه برای پیشگیری از جرم باید دلایل شکلگیری آن را هم دید.
ترس، همیشه بازدارنده نیست
دیدن فضای زندان یا اتاق شلاق همیشه نمیتواند به این معنا باشد که فرد بعد از آن رفتار خود را تغییر میدهد. دکتر مهرداد امیری عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان، زبان شناس کاربردی و روان شناس، معتقد است اثر چنین تجربهای به شرایط روحی فرد و هدفی که از این مواجهه دنبال میشود بستگی دارد. اگر هدف فقط ترساندن باشد، نمیتوان انتظار داشت که ترس بهتنهایی باعث اصلاح رفتار شود.
امیری توضیح میدهد که هر تجربهای میتواند روی ذهن و حتی جسم انسان اثر بگذارد. دیدن فضای زندان یا صحنههای مربوط به مجازات ممکن است در یک نفر ترس ایجاد کند، در فرد دیگری اضطراب و فشار روانی به وجود بیاورد و در شخص دیگری اثر چندانی نداشته باشد. به همین دلیل، واکنش همه افراد به چنین تجربهای یکسان نیست. از نگاه این روانشناس، ترس از مجازات با اصلاح رفتار یکی نیست. ممکن است فرد از زندان بترسد اما هنوز دلیل رفتار اشتباه خود را درک نکرده باشد.
حتی آگاهی از مجازات هم همیشه مانع رفتار خلاف نمیشود. همانطور که فرد ممکن است قانون و پیامدهای یک رفتار را بداند اما باز هم دست به آن بزند. به همین دلیل، امیری آگاهی را مهمتر از ترساندن میداند. فرد باید بداند چرا یک رفتار اشتباه است و چه پیامدی برای خودش و دیگران دارد. در این نگاه، هدف از مواجهه با زندان نباید فقط ایجاد ترس باشد.
این تجربه باید به شناخت و تغییر نگرش فرد کمک کند. این موضوع درباره نوجوانان حساستر است. به گفته امیری، قرار دادن اجباری نوجوان در معرض فضای زندان یا صحنههای ترسناک ممکن است به جای اصلاح رفتار، اضطراب، ترس یا فشار روانی ایجاد کند. ترس ممکن است بعد از مدتی از بین برود اما اگر در این فاصله آگاهی و تغییر نگرش اتفاق نیفتاده باشد، دلیلی برای تغییر رفتار وجود ندارد. از نگاه او، اگر قرار است نوجوان با پیامد جرم روبهرو شود، این مواجهه باید در کنار آموزش، مشاوره و حمایت روانی باشد. فرد باید بفهمد چرا نباید به سمت آن رفتار برود و چگونه میتواند مسیر دیگری را انتخاب کند.
وقتی قانون چنین مجازاتی را پیشبینی نکرده است
از طرفی گروهی معتقدند که چنین تورهایی از منظر قانونی هم ایراد دارد. سجاد صفوی، حقوقدان و وکیل دادگستری، یکی از همین افراد است که مدعی است چنین اقدامی در قوانین پیشبینی نشده است. به گفته او، وقتی فردی مرتکب جرم میشود، ابتدا باید در دادگاه صالح به اتهام او رسیدگی شود و در صورت صدور حکم حبس، این حکم پس از قطعی شدن وارد مرحله اجرا میشود.
صفوی توضیح میدهد که حبس، مجازاتی است که آزادی فرد را سلب میکند و به همین دلیل اجرای آن باید بر اساس حکم قطعی دادگاه باشد. بنابراین نمیتوان فردی را فقط با هدف عبرتآموزی یا ترساندن، پیش از طی شدن مراحل قانونی، در معرض فضای زندان قرار داد. به گفته این حقوقدان، حتی درباره افرادی که حکم قطعی حبس دارند نیز تور زندانگردی به عنوان یک مجازات یا اقدام تنبیهی در قوانین مربوط به زندان پیشبینی نشده است. چنین اقدامی نه در قوانین مرتبط و نه در آییننامههای سازمان زندانها جایگاهی ندارد و بنابراین نمیتوان آن را به عنوان یک اقدام قانونی برای مجرمان در نظر گرفت.
وقتی در زندان دوباره بسته میشود
پیگیریهای «هفت صبح» از قوه قضائیه برای اطلاع از چند و چون این کلیپ و تورهای زندان گردی و اتاق شلاق گرچه به نتیجهای نرسید اما، درباره آن چند دقیقهای که دوربین در راهروهای زندان و اتاق شلاق حرکت میکند، هنوز یک سوال بیپاسخ باقی میماند. اینکه فردی که این تصاویر را میبیند، با ترس از پشت آن در بیرون میآید یا با درکی تازه از عاقبت یک انتخاب. در سنگین اتاق بسته میشود، قدمها از راهرو دورتر میشوند و دوباره فضای بیرون شروع میشود. برای یک نفر، شاید همین چند دقیقه کافی باشد تا پیش از یک تصمیم اشتباه مکث کند. برای دیگری، ممکن است فقط تصویری ترسناک باقی بماند که چند روز بعد از ذهنش پاک شود!!
