پادگان روسها چطور در چند ساعت فرو ریخت
شهرداری سبزوار بدون استعلام میراث فرهنگی مجوز تخریب پادگان روسها را صادر کرد، پرونده به دادستانی رسید
هفت صبح| برای یک لودر، تنها چند ساعت کافی بود تا بخش بزرگی از یکی از بناهای قدیمی سبزوار را از بین ببرد. «پادگان روسها» بخشی از خاطره شهری سبزوار بود. ساختمانی متعلق به دوره پهلوی اول که در دوره اشغال ایران، محل استقرار نیروهای روسی شد و پیش از آن نیز کاربریهای دیگری داشت. حالا بخشهایی از آن تخریب شده و پروندهای قضایی برای شناسایی عاملان و بررسی مسئولیت دستگاههای دخیل تشکیل شده است.
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، شهرداری سبزوار را در این ماجرا مقصر دانسته است. او میگوید بنا در بازنگری سال ۱۴۰۳ به عنوان یک «لکه تاریخی» مشخص شده و این موضوع به دستگاههای مرتبط از جمله شهرداری، ابلاغ شده بود. با این حال، عملیات تخریب بدون استعلام از میراث فرهنگی انجام شده است.
مسئله مهمتر این است که کارشناسان شهرداری نیز در مکاتبات مربوط به بنا، لزوم استعلام از میراث فرهنگی را یادآوری کرده بودند. با وجود این، به گفته ایزدی، شهرداری منطقه دو سبزوار یک هفته مهلت برای تخریب بنا تعیین کرده و عملیات بدون دریافت استعلام لازم آغاز شده است.
سرعت تخریب، بخش دیگری از ماجراست. ایزدی میگوید زمانی که نیروهای میراث فرهنگی از موضوع مطلع شدند و به محل رسیدند، بخش عمده عملیات انجام شده بود و عملاً چیز زیادی از بنا باقی نمانده بود. راننده لودر نیز پس از تخریب، دستگاه را در محل رها کرد و متواری شد. مجتبی کاویانی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سبزوار نیز تأکید کرده است که تخریب بنا بدون هماهنگی و مجوز میراث فرهنگی انجام شده است. به گفته او، این ساختمان اگرچه در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود، از بناهای واجد ارزش تاریخی شهر محسوب میشد و به همین دلیل تخریب آن از مسیر قانونی پیگیری خواهد شد.
این نکته اهمیت دارد. چون ثبت نشدن یک بنا در فهرست آثار ملی به معنای بیارزش بودن آن از نظر تاریخی نیست. پادگان روسها در زمره بناهایی قرار داشت که هویت آن فقط به قدمت دیوارها و نوع معماری محدود نمیشد. گاراژ، ژاندارمری و محل استقرار نیروهای روسی، سه دوره متفاوت از زندگی این ساختمان را رقم زده بودند.
دورههایی که در حافظه مردم سبزوار باقی مانده بود. ایزدی معتقد است بنا با وجود مشکلات سازهای و آسیبهای داخلی، امکان مرمت و احیا داشت. حتی میشد برای آن کاربری تازه تعریف کرد و ساختمان را به بخشی فعال از زندگی فرهنگی شهر تبدیل کرد. از نگاه او، تخریب راهحل مشکلات این بنا نبود و برای چنین اقدامی توجیهی وجود ندارد.
پرونده اکنون وارد مرحله قضایی شده است. دادستان سبزوار با صدور دستور قضایی، ادامه عملیات تخریب را متوقف کرده و تجهیزات مورد استفاده در عملیات نیز توقیف شده است. آمران و عاملان دخیل در تخریب احضار شدهاند و بررسی مسئولیت اشخاص و نحوه صدور مجوزهای احتمالی در دستور کار قرار گرفته است.
مجتبی کاویانی گفته است راننده لودر که پس از عملیات دستگاه را در محل رها کرده، شناسایی خواهد شد. یگان حفاظت میراث فرهنگی نیز در همکاری با دادستانی تحقیقات درباره عوامل تخریب را آغاز کرده است. میراث فرهنگی سبزوار پیشتر درباره ضرورت حفاظت از بنا به مالک هشدار داده بود.
علیرضا ایزدی نیز از طرح شکایت علیه مالک و پیگیری قضایی موضوع خبر داده و گفته است شهرداری در این پرونده برای مجموعه میراث فرهنگی قابل اغماض نیست. او تأکید کرده که بر اساس عکسها، پلانها و مستندات موجود، تلاش خواهد شد جداره بنا دوباره احیا شود.
البته بازسازی چنین بنایی با ساخت یک ساختمان جدید تفاوت دارد. قرار نیست ساختمانی مشابه در محل آن ساخته شود و پرونده بسته شود. ایزدی گفته است در صورت صدور حکم، بازگرداندن بنا باید بر اساس مستندات موجود و پلان اصلی انجام شود تا شکل کالبدی آن تا حد امکان به وضعیت پیشین بازگردد. ماجرای پادگان روسها موضوع تکراری اختلاف قدیمی میان توسعه شهری و حفاظت از میراث تاریخی را به سطح آورده است. اختلافی که به یک شکل دیگر در سبزوار با صدای لودر آغاز شد و با دستور دادستان متوقف ماند.
بسیاری از شهرهای ایران دارای بناهای قدیمی و تاریخی فراوان هستند که جزو حافظه عمومی شهر به حساب میآیند. مکانهایی که تاریخ سیاسی، اجتماعی و حتی روزمره شهر در آنها رسوب کرده است. اگر چنین ساختمانهایی پیش از رسیدن به مرحله فرسودگی، تعیین تکلیف و احیا شوند، میتوانند به جای مانعی برای شهر، بخشی از زندگی شهر و مردمانش باشند. پادگان روسها اما زیر چرخ لودر قرار گرفت و اکنون تصمیم درباره آینده باقیمانده آن در دست دستگاه قضایی است.
