تاریخ از پنجره یک خانه
تاریخ را معمولاً با نام رهبران، تصمیمهای سیاسی و نقطهعطفهای بزرگ به یاد میآوریم. اما تاریخ در زندگی مردم، شکل دیگری دارد
هفت صبح، محمد آقاسی/ جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی | ما معمولاً جامعه را از مرکز آن یعنی از سیاست، اقتصاد و تحولات بزرگ میشناسیم. گاهی برای شناخت بهتر یک جامعه باید از حاشیه به آن نگاه کرد. تجربه گروههایی که در متن جامعه زندگی میکنند، اما به دلایل فرهنگی، دینی یا تاریخی تجربهای متفاوت دارند، میتواند چیزهایی را درباره جامعه آشکار کند که از مرکز کمتر دیده میشوند.
روبرت صافاریان در رمان «اگر برف از باریدن بازنایستد» چنین امکانی را فراهم میکند. او زندگی دو خانواده ارمنی ایرانی را در دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی روایت میکند. زاون و سارو دو دوست صمیمیاند و زاون به آناهید، خواهر سارو، دل بسته است. بخشی از خاطرات کودکی این شخصیتها در حیاط کلیسایی شکل گرفته که خانواده آناهید در طبقه بالای آن زندگی میکنند. این فضای آشنا، در کنار روابط خانوادگی و دلبستگیهای شخصی، بستری برای روایت تغییرات اجتماعی و تاریخی میشود.
پرسشی که هنگام خواندن این رمان ذهنم را مشغول کرد، این بود: چگونه میتوان به یک جامعه تعلق داشت، اما آن را از جایگاهی متفاوت تجربه کرد؟ ارامنه ایران نمونهای از این وضعیتاند. آنان بخشی از تاریخ و زندگی اجتماعی ایران هستند، اما این تعلق به معنای یکسان بودن تجربه تاریخی، فرهنگی و اجتماعیشان با دیگر ایرانیان نیست.
تاریخ از پنجره همه خانهها یکسان دیده نمیشود
تاریخ را معمولاً با نام رهبران، تصمیمهای سیاسی و نقطهعطفهای بزرگ به یاد میآوریم. اما تاریخ در زندگی مردم، شکل دیگری دارد. یک انقلاب یا تحول سیاسی بزرگ، وقتی به خانهها میرسد، در قالب نگرانی درباره آینده، تصمیم برای ماندن یا رفتن، مناسبات خانوادگی و سرنوشت فرزندان تجربه میشود.یکی از ویژگیهای روایت صافاریان همین است. او بهجای آنکه تحولات تاریخی را صرفاً از منظر سیاست روایت کند، آنها را به درون زندگی آدمها میبرد. در نتیجه، تاریخ نه فقط مجموعهای از وقایع عمومی، بلکه تجربهای شخصی و خانوادگی میشود. تجربهای که در خاطرهها، ترسها و انتخابهای روزمره ادامه پیدا میکند.
یک واقعه تاریخی واحد، مثل انقلاب، لزوماً برای همه معنای یکسانی ندارد. آنچه ممکن است برای گروهی نشانه رهایی و آغاز دورهای تازه باشد، برای گروهی دیگر پرسشی درباره امنیت، آینده و امکان ادامه زندگی ایجاد کند. این تفاوت الزاماً به معنای موافقت یا مخالفت با یک تحول سیاسی نیست، بلکه از موقعیت متفاوت آدمها در جامعه و چشماندازی ناشی میشود که از آن به رویدادها نگاه میکنند.
در رمان، صحنههایی از زندگی روزمره، این فاصله میان واقعه عمومی و تجربه شخصی را ملموس میکنند. برای مثال، هنگامی که زاون و مادرش در برابر باران و ترس از پایان دنیا قرار میگیرند، حادثه بیرونی به رابطهای خانوادگی و احساسی وارد میشود. ترس دیگر صرفاً واکنشی به یک رویداد نیست. در نگرانی مادر، واکنش کودک و رابطه میان آن دو شکل میگیرد. تاریخ و شرایط بیرونی، پیش از آنکه به خاطرهای عمومی تبدیل شوند، در چنین تجربههای کوچکی وارد زندگی آدمها میشوند.
از این منظر، رمان یادآوری میکند که حافظه تاریخی یک جامعه یکدست نیست. مردم ممکن است در یک سرزمین زندگی کنند و در یک واقعه تاریخی مشترک حضور داشته باشند، اما آن واقعه را به شکلهای متفاوتی تجربه کنند و به یاد بیاورند. بنابراین، تاریخ ملی را نمیتوان فقط از مجموعه خاطرات و روایتهای یکسان ساخت. در کنار روایت مسلط، تجربه گروههایی نیز وجود دارد که ممکن است کمتر در روایت عمومی جامعه بازتاب پیدا کنند.
در میانه امنیت جمعی و آزادی فردی
در رمان صافاریان، کلیسا فقط مکانی برای عبادت نیست. این مکان بخشی از زندگی روزمره جماعت ارامنه است. جایی برای گردهمایی، آیینهای جمعی و شکلگیری خاطرههای مشترک است. خانواده آناهید نیز در طبقه بالای کلیسایی فرسوده زندگی میکند و حیاط آن به بخشی از جهان کودکی زاون و سارو تبدیل شده است. به این ترتیب، کلیسا هم فضای زندگی و خاطره است و هم نهادی که سنتها و قواعد یک جماعت را در خود نگه میدارد. اما تعلق به یک جماعت همیشه فقط به معنای برخورداری از حمایت و امنیت نیست. هر جماعتی قواعد، انتظارات و مرزهایی دارد که اعضای خود را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. گاهی این قواعد به حفظ یک سنت کمک میکنند و گاهی در برابر انتخابهای تازه افراد قرار میگیرند.
در یکی از صحنههای رمان، کلیسا که فضای بازی و معاشرت کودکان نیز هست، به محل تنبیه سارو تبدیل میشود و زاون شاهد این ماجراست. این صحنه را نمیتوان بهتنهایی مبنای داوری درباره یک نهاد دینی یا یک جماعت فرهنگی قرار داد. اما میتوان از آن پرسشی درباره نسبت اقتدار، انضباط و تعلق مطرح کرد. نهادی که بخشی از خاطرات و پیوندهای جمعی را در خود جای داده، میتواند محل اعمال قواعد و محدودیتها نیز باشد. این دو وجه لزوماً یکدیگر را نفی نمیکنند. نهادهای جمعی ممکن است هم به افراد احساس امنیت و تعلق بدهند و هم از آنان انتظار داشته باشند که قواعد معینی را رعایت کنند. مسئله از جایی آغاز میشود که حفظ پیوند با جماعت، با محدود شدن امکان انتخاب فردی همراه شود.
تعارض نسلها در چنین زمینهای اهمیت پیدا میکند. نسل جدید با میراثی روبهروست که خود در شکلگیری آن نقشی نداشته، اما از او انتظار میرود آن را حفظ و بازتولید کند. در مقابل، او میخواهد درباره شیوه زندگی، روابط و آیندهاش تصمیم بگیرد. بنابراین، مسئله فقط تفاوت سلیقه میان دو نسل نیست. پرسش این است که فرد تا چه اندازه میتواند درون یک جماعت باقی بماند و در عین حال راه متفاوتی برای زندگی انتخاب کند.
کنترل اجتماعی نیز همیشه با دستور و اجبار آشکار صورت نمیگیرد. گاهی ترس از طرد شدن، احساس گناه یا نگرانی از قضاوت دیگران، افراد را به رعایت قواعدی وامیدارد که حتی بدون حضور ناظر بیرونی نیز ادامه پیدا میکنند. در چنین وضعیتی، تعلق همزمان میتواند منبع حمایت و عاملی برای محدود شدن انتخابهای فردی باشد.این مسئله البته مختص ارامنه یا اقلیتهای دینی نیست. تعارض میان سنت و انتخاب فردی در بسیاری از جماعتها و خانوادهها وجود دارد. اهمیت رمان در این است که این تعارض را در بستر زندگی یک اقلیت و نسبت آن با حفظ هویت جمعی نشان میدهد.
همزیستی کافی نیست
اما نسبت میان تفاوت و تعلق چگونه است؟ میتوان گروههای مختلفی را در یک شهر یا سرزمین کنار یکدیگر تصور کرد که با هم زندگی میکنند، به یکدیگر آسیب نمیزنند و حتی روابط روزمره نسبتاً باثباتی دارند. اما آیا همین وضعیت برای شکلگیری یک جامعه مشترک کافی است؟به نظرم باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت: همزیستی، مدارا و مشارکت در امر مشترک. همزیستی به معنای کنار هم زندگی کردن است. مدارا یعنی پذیرفتن حضور کسانی که با ما تفاوت دارند. اما امر مشترک زمانی شکل میگیرد که گروههای مختلف، با وجود تفاوتهایشان، خود را در سرنوشت جامعه سهیم بدانند و در ساختن آینده آن نقش داشته باشند.
تفاوت مهمی وجود دارد میان اینکه یک گروه اجازه حضور در جامعه را داشته باشد و اینکه بتواند در تعریف آینده آن مشارکت کند. در حالت نخست، تفاوت تحمل میشود؛ اما در حالت دوم، گروه متفاوت بهعنوان یکی از سازندگان جامعه به رسمیت شناخته میشود.از این منظر، مسئله اقلیتها فقط میزان تحمل تفاوتهایشان نیست؛ مسئله این است که آیا امکان دارند در کنار دیگران، در ساختن زندگی مشترک نیز سهم داشته باشند؟ مدارا ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست. ممکن است یک گروه پذیرفته شود، بیآنکه در تعیین قواعد و جهت حرکت جامعه سهمی داشته باشد. جامعهای که در آن تفاوتها فقط تا جایی پذیرفته میشوند که در نظم موجود اختلال ایجاد نکنند، هنوز به معنای واقعی کلمه جامعهای مشترک نساخته است.
البته امر مشترک نیز با حذف تفاوتها شکل نمیگیرد. اگر تعلق ملی مستلزم پنهان کردن هویت دینی و فرهنگی افراد باشد، دیگر با اشتراک روبهرو نیستیم، بلکه با نوعی همانندسازی مواجهیم. از سوی دیگر، اگر تفاوت به مرزی برای جدایی و بیارتباطی گروهها تبدیل شود، جامعه به مجموعهای از جماعتهای مجاور اما منفصل فروکاسته خواهد شد. مسئله اصلی یافتن امکانی است که در آن افراد و گروهها بتوانند بدون انکار تفاوتهای خود، در سرنوشت مشترک جامعه مشارکت کنند. تعلق به یک جامعه نباید مستلزم یکسان شدن تجربهها و هویتها باشد؛ همانطور که حفظ تفاوت نیز نباید به معنای کنارهگیری از زندگی مشترک باشد.
از یک رمان نمیتوان درباره یک جماعت حکم کلی داد
باید در خواندن این رمان احتیاط کرد. صافاریان داستان دو خانواده را روایت میکند و این دو خانواده را نمیتوان نماینده همه ارامنه ایران دانست. زندگی چند شخصیت داستانی میتواند دریچهای برای فهم یک تجربه اجتماعی باشد، اما جایگزین مطالعه تاریخی و جامعهشناختی یک جماعت نیست.همچنین نباید هر تعارض خانوادگی یا محدودیت فردی را به تفاوت دینی و قومی نسبت داد. پدرسالاری، تعارض نسلها و کشمکش میان سنت و انتخاب فردی، مسائلی هستند که در گروههای مختلف اجتماعی دیده میشوند. آنچه اهمیت دارد، بررسی چگونگی اثرگذاری این شرایط عمومی در موقعیتهای فرهنگی و تاریخی متفاوت است.
به همین دلیل، رمان را بیش از آنکه گزارشی درباره وضعیت همه ارامنه ایران بدانم، روایتی ادبی میخوانم که امکان طرح پرسشهایی درباره نسبت هویت، تعلق و جامعه مشترک را فراهم میکند. ارزش این روایت برای بحث جامعهشناختی نیز در همین امکان است: دیدن مسئلهای عمومی از خلال تجربههای محدود و مشخص آدمها، بدون آنکه این تجربهها را به کل یک جماعت تعمیم دهیم.
و اما برف
عنوان رمان، «اگر برف از باریدن بازنایستد»، امکان تأمل دیگری را پیش روی خواننده میگذارد. در معرفی کتاب نیز برف با ترسهای پنهان در زندگی جمعی پیوند خورده است. ترسهایی که در شرایطی مانند توفان، زلزله یا بارش سنگین برف آشکار میشوند. در چنین فضایی، آنچه در ظاهر بخشی از طبیعت است، به تجربهای جمعی و گاه هراسآور تبدیل میشود.
برف را میتوان استعارهای از انباشت تجربههای تاریخی نیز دانست؛ خاطرهها، فقدانها، سکوتها و محدودیتهایی که در گذر زمان بر زندگی آدمها مینشینند و بهآسانی از میان نمیروند. تاریخ برای شخصیتهای رمان با پایان یک واقعه تمام نمیشود. گذشته در روابط خانوادگی، انتخابهای فردی و تصور آنان از آینده ادامه پیدا میکند.
در این خوانش، برف فقط سطح زندگی را نمیپوشاند؛ لایههایی از گذشته را نیز با خود حمل میکند. بااینحال، نباید این استعاره را به یک معنای قطعی محدود کرد. برف میتواند نشانه تداوم، انباشت یا دشواری حرکت باشد. همین چندمعنایی بخشی از ظرفیت ادبی عنوان رمان است و اجازه میدهد نسبت میان تجربه فردی و شرایط تاریخی را از زاویههای مختلف ببینیم.
پرسش این است که چه زمانی یک رخداد تاریخی از لحظهای گذرا به وضعیتی ماندگار تبدیل میشود؟ گذشته چگونه در زندگی روزمره باقی میماند و چه وقت تجربههای پراکنده افراد به بخشی از حافظه مشترک یک جامعه تبدیل میشوند؟ رمان پاسخ جامعهشناختی آمادهای به این پرسشها نمیدهد، اما با روایت زندگی شخصیتهایش امکان طرح آنها را فراهم میکند.
در پایان، پرسشی که از این رمان با خودم بیرون آوردم، صرفاً درباره ارامنه ایران نیست بلکه درباره معنای تعلق در جامعهای متکثر است: چه زمانی میتوان به یک جامعه تعلق داشت، بیآنکه برای پذیرفته شدن ناچار به پنهان کردن تفاوتهای خود بود؟ و چگونه میتوان تفاوت داشت، بیآنکه از مشارکت در سرنوشت مشترک محروم شد؟
شاید یکی از راههای شناخت یک جامعه، نگاه کردن به زندگی کسانی باشد که درون آن زندگی میکنند، اما از پنجرهای متفاوت به آن مینگرند. گاهی آنچه از پنجره یک خانه دیده میشود، درباره جامعهای که آن خانه در آن قرار دارد، چیزهای بیشتری به ما میگوید.