دانایی به نرخ روز!
گرانی کتاب و کاهش قدرت خرید، کتابخوانی را برای بسیاری از خانوادهها دشوار کرده است؛ چرا دولت در کنار کالابرگ معیشتی، اعتبار خرید کتاب را در نظر نمیگیرد؟
هفت صبح| قیمت کتاب دیگر همیشه روی جلد دیده نمیشود؛ گاهی باید آن را از فروشنده پرسید، در سامانههای فروش جستوجو کرد یا هنگام پرداخت با رقمی روبهرو شد که با تصور اولیه خریدار فاصله دارد. این پنهان شدن قیمت، نشانه کوچکی از بحرانی بزرگتر در بازار نشر ایران است؛ بحرانی که در آن کاغذ گران میشود، شمارگان پایین میآید، کتابفروشیها زیر فشار هزینهها نفس میکشند و مخاطب، آرامآرام از سبد خرید خود کتاب را کنار میگذارد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبان برگزار میشود. شعاری که در ظاهر دعوتی برای نزدیکتر شدن به کتاب است، ولی یک پرسش اساسی را بیپاسخ میگذارد: در جامعهای که خرید یک کتاب برای بخشی از خانوادهها به تصمیمی اقتصادی و گاه پرهزینه تبدیل شده، چگونه میتوان از گسترش گفتوگو با کتاب سخن گفت؟
قیمتهایی که از روی جلد فرار میکنند
حذف قیمت پشت جلد در برخی کتابها، به یکی از نشانههای آشکار آشفتگی بازار نشر تبدیل شده است. رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در روزهای آغازین هفته کتاب توضیح داده که نوسان قیمت کاغذ، زینک، چاپ و صحافی، ناشران را به سمت درج نکردن قیمت روی کتاب سوق داده است. از نگاه ناشران، این روش امکان بهروزرسانی قیمت را فراهم میکند و فشار تورم را تا اندازهای از دوش کتابفروشان برمیدارد. با این حال، خریدار در چنین بازاری با یک ابهام جدی روبهروست: کتابی که قیمت مشخصی ندارد، با چه معیاری قیمتگذاری میشود و چه سازوکاری بر این قیمت نظارت میکند؟
مسئله فقط شفافیت قیمت نیست؛ مسئله از دست رفتن امکان برنامهریزی برای خرید است. مخاطبی که با بودجهای محدود وارد کتابفروشی میشود، باید بتواند پیشاپیش هزینه انتخاب خود را بداند. کتاب نباید به کالایی تبدیل شود که قیمتش تا لحظه خرید نامعلوم بماند.
تیراژهای کوچک، رویاهای کوچکتر
آمارهای نشر نیز تصویر چندان امیدوارکنندهای ترسیم نمیکنند. بر اساس گزارش آماری ششماهه نخست سال ۱۴۰۵، میانگین شمارگان کتاب در ایران به حدود ۷۱۴ نسخه رسیده و متوسط قیمت هر جلد از مرز ۲۷۵ هزار تومان عبور کرده است. رشد بیش از ۴۰ درصدی قیمت کتاب در مقایسه با دوره مشابه، فشار مضاعفی بر مخاطبان و ناشران وارد کرده است.
وقتی ناشر نمیتواند از فروش یک عنوان اطمینان داشته باشد، به تیراژهای محدود روی میآورد. کتابی که با شمارگان چندصد نسخه منتشر میشود، فرصت کمتری برای حضور در کتابفروشیهای شهرستانها، معرفی عمومی و رسیدن به مخاطبان تازه دارد. این چرخه، هم اقتصاد نشر را کوچک میکند و هم میدان انتخاب خواننده را محدودتر. در چنین وضعیتی، حتی انتشار تعداد زیادی عنوان جدید نیز لزوماً به معنای پویایی بازار کتاب نیست؛ ممکن است ویترینها پر باشند، ولی کتابها کمتر به خانهها راه پیدا کنند.
هفته کتاب و مسئولیتی فراتر از تخفیف
هر سال با رسیدن هفته کتاب، برنامههای رونمایی، نشستهای ادبی، نمایشگاهها و طرحهای تخفیفی رونق میگیرند. این رویدادها ارزشمندند، ولی نمیتوانند جای سیاستگذاری پایدار را بگیرند. یارانه خرید کتاب، اگرچه به مخاطب کمک میکند، بدون اصلاح زنجیره تولید، توزیع و فروش، راهحلی موقت باقی میماند. از سوی دیگر، حمایت از ناشران نباید به توزیع مقطعی کاغذ محدود شود؛ ثبات در تأمین مواد اولیه، شفافیت قیمتگذاری، تقویت کتابفروشیهای مستقل و دسترسی عادلانه به کتاب باید در مرکز برنامههای فرهنگی قرار بگیرد.
اینجا یک پیشنهاد جدی میتواند معادله حمایت فرهنگی را تغییر دهد. همانطور که دولت برای تأمین بخشی از نیازهای معیشتی خانوارها از ابزار کالابرگ استفاده میکند، چرا نباید سازوکاری مشابه برای تأمین نیازهای فرهنگی شهروندان طراحی شود؟ کالابرگ فرهنگی یا اعتبار خرید کتاب میتواند به هر خانواده امکان دهد در طول سال، متناسب با تعداد اعضا و شرایط اقتصادی خود، بخشی از نیاز مطالعاتیاش را تأمین کند. این اعتبار میتواند در کتابفروشیهای معتبر و مراکز عرضه کتاب قابل استفاده باشد و بهگونهای طراحی شود که هم به مخاطب قدرت خرید بدهد و هم به چرخه اقتصادی نشر کمک کند. چنین حمایتی نباید به یک مناسبت یا نمایشگاه محدود بماند؛ کتابخوانی نیز مانند تغذیه و آموزش، به حمایت مستمر و برنامهریزیشده نیاز دارد.
کتابخوانی با توصیه و شعار گسترش پیدا نمیکند. نمیتوان از مردم خواست بیشتر بخوانند و همزمان شرایطی را پذیرفت که خرید کتاب را به هزینهای قابل حذف در زندگی خانوار تبدیل میکند. جامعهای که در آن کتاب از سبد خرید خانوادهها عقب رانده شود، فقط با کاهش فروش ناشران روبهرو نیست؛ بخشی از فرصت اندیشیدن، پرسیدن و گفتوگو کردن را نیز از دست میدهد.
هفته کتاب باید فرصتی برای بازنگری در همین تناقض باشد. کتاب قرار نیست کالایی تجملی برای روزهای برخورداری باقی بماند. اگر قرار است با کتاب گفتوگو کنیم، ابتدا باید امکان دسترسی به آن را فراهم کنیم. شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار کالابرگ معیشتی، از کالابرگ فرهنگی هم سخن بگوییم؛ حمایتی که به جای مصرف کوتاهمدت، در حافظه و آگاهی جامعه سرمایهگذاری میکند.