گفتگوی خواندنی با زهرا فراهانی‌راد، بازیگر نقش نیم‌تاج در بامداد خمار
بازیگر نقش نیم‌تاج معتقد است برای فهم رفتار شخصیت‌های رمان باید تفاوت سبک زندگی زنان امروز و صد سال پیش را در نظر گرفت
گروه فرهنگ و هنر| اگر مخاطب «بامداد خمار» باشید، احتمالا درباره نیم‌تاج نظری دارید؛ شاید دوستش داشته باشید، شاید از تصمیم‌هایش عصبانی شوید یا شاید هنوز نتوانسته باشید رفتارهایش را درک کنید. او یکی از آن شخصیت‌هایی است که نمی‌شود به‌سادگی از کنارش گذشت؛ دختری با چهره‌ای متفاوت، روحیه‌ای آرام و سرنوشتی که درگیر پیچیدگی‌های عشق و زندگی دیگران می‌شود. زهرا فراهانی‌راد، بازیگر این نقش، اما در مواجهه با ما تصویر دیگری دارد؛ پرانرژی، صریح و باحوصله در توضیح جزئیاتی که شاید هنگام تماشای سریال کمتر به چشم آمده باشند.
او از ساعت‌های طولانی گریم، دشواری بازی با موهایی که بخشی از دیدش را می‌گرفتند، سخت‌گیری‌های نرگس آبیار و تجربه حضور در دو اقتباس ادبی «سوشون» و «بامداد خمار» می‌گوید. از منصور و رحیم و محبوبه هم حرف می‌زند؛ شخصیت‌هایی که شاید در جهان داستان دوست‌داشتنی باشند، اما در زندگی واقعی انتخاب‌های او نیستند. این گفت‌وگو فرصتی است برای شناخت بازیگری که معتقد است پشت نیمه پیدای آدم‌ها، همیشه نیمه‌ای پنهان وجود دارد که نباید درباره‌اش شتاب‌زده قضاوت کرد.
نیمه پنهان نیم‌تاج
مواجهه زهرا فراهانی‌راد با موج واکنش‌های عمومی از قسمت دوازدهم «بامداد خمار» شروع می‌شود؛ جایی که نیم‌تاج وارد داستان می‌شود و ناگهان سیلی از انتقادات طرفداران پروپاقرص سریال به سمتش روانه می‌گردد. او درباره این تضاد شخصیتی و چالش‌های نقش جدیدش می‌گوید:
«نیم‌تاج برای من یک شخصیت بسیار متفاوت در عرصه بازیگری بود؛ به لحاظ ظاهر و چهره، به لحاظ ساختار درونی. من پیش از این در سریال «سوشون» نقش مدیر مدرسه انگلیسی‌ها را بازی کرده بودم که زنی برون‌گرا، مستبد و بداخلاق بود. اما نیم‌تاج در نقطه مقابل قرار داشت؛ دختری درون‌گرا و مظلوم که صد سال پیش در خانواده‌ای فرهیخته، اهل هنر و ذوق بزرگ شده، پیانو می‌نوازد و پدرش مدام برایش شعر و آواز می‌خواند. از آنجا که خود من در زندگی واقعی آدمی برون‌گرا هستم، بازی در قالب شخصیتی چنین درون‌گرا چالش بزرگی برایم محسوب می‌شد.»
فراهانی‌راد درباره علت گارد گرفتن مخاطبان در فضای مجازی و مخالفتشان با حضور نیم‌تاج در کنار شخصیت منصور، به تحلیل روانشناسانه مخاطب و ساختار درام می‌پردازد: «وقتی یک عنصر یا جسم جدید وارد بدن انسان می‌شود، سیستم دفاعی بدن ابتدا واکنش نشان می‌دهد و خطا می‌دهد. ورود یک کاراکتر جدید به سریالی که مردم با شخصیت‌هایش ارتباط گرفته‌اند و برایشان در ذهن خود سناریو چیده‌اند هم همین‌طور است. مخاطب فقط نیمه پیدای نیم‌تاج را در یکی دو پلان می‌بیند و با خود می‌گوید چرا زمانی که منصور از محبوبه جواب رد شنیده، این دختر ناگهان پیدا می‌شود و دلربایی می‌کند؟ اما نیمه پنهان ماجرا چیز دیگری است.»
او در دفاع از منطق رفتاری نقش خود ادامه می‌دهد: «پدر نیم‌تاج یک پزشک، شاعر و هنرمند برجسته است که هر کسی را نیمه‌شب به حریم خانه‌اش راه نمی‌دهد. منصور محرم اسرار و رفیق پدر اوست. نیم‌تاج پیش از آن شب، بارها منصور را از پستو و زوایای خانه دیده، به گفت‌وگوهای آنها گوش داده و به او حس امنیت و اعتماد پیدا کرده است.
از طرفی، نیم‌تاج که اینستاگرام نداشته تا چک کند و بداند منصور یک سکانس قبل‌تر به محبوبه سیلی زده و از آنجا به خانه آنها آمده است! مخاطب دانای کل است و این اطلاعات را دارد، اما نیم‌تاج بی‌خبر از عقبه ماجرا، تنها مردی اهل ادب و مورد اعتماد پدرش را می‌بیند که شاید نیمه گمشده خودش باشد.»
رنج شیرین گریم
اما چالش اصلی نیم‌تاج، تنها در فیلمنامه نبود؛ گریم سنگین و موهایی که نیمی از صورت او را می‌پوشاند، طاقت‌فرساترین بخش کار برای این بازیگر جوان بود. کسانی که رمان «بامداد خمار» را خوانده‌اند، می‌دانند که نیم‌تاج دختری آبله‌رو است. فراهانی‌راد درباره تجربه زیسته خود زیر لایه‌های سنگین لاتکس و الکل می‌گوید:
«اوایل کار برایم بسیار عجیب و ویرانگر بود. حجم مواد و بوی تند الکل و لاتکس روی پوستم به قدری زیاد بود که مجبور می‌شدم داخل بینی‌ام پنبه بگذارم. ساعت آفیش بازیگران دیگر هفت و نیم صبح بود، اما من باید از پنج صبح روی صندلی گریم می‌نشستم تا دو ساعت و نیم الی سه ساعت بعد گریمم تکمیل شود. حتی در نود درصد سکانس‌هایی که موهایم روی صورتم ریخته شده بود، گریم زیر موها به صورت کامل انجام می‌شد تا اگر در حین بازی مو کنار رفت، جزئیات آبله‌ها دیده شود.»
او تجربه بازی با یک چشم پوشیده را به درک وضعیت نابینایان تشبیه می‌کند: «آن حجم از مو که مدام داخل چشمم می‌رفت و باعث خارش شدید می‌شد، دید من را به شدت محدود کرده بود. در سکانس‌های شب و با آن لباس‌های بلند تاریخی، چند بار تا مرز زمین خوردن پیش رفتم. هر بار که بعد از چند ساعت موها را کنار می‌زدم، اولین جمله‌ای که به ذهنم می‌رسید این بود که خدایا شکرت بابت نعمت بینایی.»
نکته ظریف این گریم اما در نگاه کارگردان اثر نهفته بود؛ جایی که نرگس آبیار فلسفه این نقص ظاهری را برای بازیگرش رمزگشایی می‌کند: «یک بار از خانم آبیار پرسیدم این گریم سنگین چه کمکی به شخصیت نیم‌تاج می‌کند؟ گفتند که این نقص ظاهری، نیم‌تاج را به مرحله‌ای از عرفان و ازخودگذشتگی می‌رساند. او چون این ضعف را در چهره خود می‌بیند، در ادامه داستان می‌پذیرد که منصور نباید به پای او بسوزد؛ کنار می‌آید با اینکه منصور او را به مهمانی نبرد یا حتی در آینده هوویی بالای سرش بیاورد.»
منصور به هیچ وجه قربانی نیست؛ قربانی واقعی این قصه رحیم است
در جریان گفت‌وگو، بحث به مقایسه شخصیت‌های مرد داستان و واکنش‌های متفاوت مخاطبان زن و مرد کشیده می‌شود. فراهانی‌راد معتقد است مخاطبان امروز دیگر منفعل نیستند و فعالانه با اثر درگیر می‌شوند، هرچند گاهی مرز میان واقعیت و خیال را فراموش می‌کنند:
«جالب است که واکنش خانم‌ها و آقایان به روابط عاطفی در سریال‌ها متفاوت است. در دنیای واقعی و در مقام مخاطب، اگر مردها ببینند یک شخصیت زن در سریال به مرد دیگری ابراز علاقه می‌کند، دیگر طرفدار آن زن نمی‌مانند؛ اما خانم‌ها برعکس هستند! هرچقدر منصور عاشق‌تر و دلباخته‌تر محبوبه می‌شد، طرفداران خانم منصور هم بیشتر می‌شدند. با این حال، اگر نیم‌تاج در خلوت می‌توانست محبوبه را ببیند و نصیحتش کند، به او می‌گفت به خدا من بی‌تقصیرم و نمی‌دانستم منصور به تو سیلی زده است!»
وقتی از او می‌پرسیم که در میان مردان قصه (رحیم، منصور و اصلان) کدام‌یک را قربانی می‌داند و در دنیای واقعی کدام کاراکتر را می‌پذیرد، پاسخی قاطع و منطقی می‌دهد: «منصور به هیچ وجه قربانی نیست. قربانی واقعی در این قصه رحیم است؛ چون رحیم آدمی است که با غریزه و احساساتش جلو آمده، تفکری پشت رفتارش نیست و با یک نگاه عاشق شده است. از چنین آدمی برمی‌آید که قربانی شرایط شود و مغازه‌اش را تخته کنند.
اما منصور مردی است که در آن دوران به خارج از کشور رفته، تحصیلات عالی دارد و اهل اندیشه و جوانمردی است. از او پذیرفته نیست که این‌قدر کور شود، تابلوترین دروغ‌ها را نفهمد و شرایط را مدیریت نکند. در دنیای هنر، من بازیِ هر سه شخصیت را دوست دارم؛ اما در دنیای واقعی، اگر هر سه نفر با همین ویژگی‌های اخلاقی از من خواستگاری می‌کردند، به هیچ‌کدام جواب مثبت نمی‌دادم! چون من در زندگی شخصی‌ام آدم بسیار منطقی و کم‌ریسکی هستم و این سه نفر نوسانات خلقی و جنون‌های عجیبی دارند که هیچ دختری در واقعیت تاب تحملشان را ندارد.»
او همچنین درباره تفاوت عشق‌های صد سال پیش با سبک زندگی امروز می‌گوید: «نباید فراموش کنیم که این رمان مربوط به یک قرن پیش است. آن زمان دختری مثل محبوبه وقتی از خانه بیرون می‌آمد، تنها مردی که می‌دید همان رحیم نجار بود. اما امروز سبک زندگی تغییر کرده است؛ زنان در جامعه حضور دارند، دانشگاه و باشگاه می‌روند، کار می‌کنند و معاشرت دارند. از نظر من، اصرار محبوبه بر رحیم، بیش از آنکه عشق باشد، حسِ کشف کردن است. ما انسان‌ها تا چیزی را کشف نکنیم، رهایش نمی‌کنیم. محبوبه به دنبال کشف کردنِ تجربه زیستن با رحیم بود.»
فراهانی‌راد در بخشی از صحبت‌هایش به نگاه ویژه‌اش نسبت به جایگاه زن در جامعه اشاره می‌کند: «من از کودکی برای جنس زن ارزش، احترام و ظرافت فوق‌العاده‌ای قائل بودم. همیشه احساس می‌کنم زنان موجوداتی لطیف، مثل گل هستند که نیاز به مراقبت دارند و نباید در معرض آسیب و خار قرار بگیرند. این حس دلسوزی در من به قدری شدید است که حتی به خواهرم می‌گویم اگر می‌خواهی حیوان خانگی بیاوری، گربه نر بیاور چون نگران آسیب دیدن جنس ماده هستم! آرزو می‌کنم روزی برسد که هیچ زنی در سرزمینمان به خاطر اجبار تن به سختی‌ها و آسیب‌های اجتماعی ندهد.»
نرگس آبیار نماد نجابت است؛ استاد خلق دوراهی‌های نفس‌گیر
همکاری در دو پروژه سنگین و تاریخی «سوشون» و «بامداد خمار»، شناخت دقیقی از سبک کارگردانی نرگس آبیار به فراهانی‌راد داده است. او کار در پروژه‌های تاریخی آبیار را به «احساس شیرین سفر در زمان» تشبیه می‌کند و می‌گوید: «کافی است صد متر از هتل و اتاق گریم فاصله بگیری و وارد لوکیشن خانم آبیار شوی؛ احساس می‌کنی به صد سال پیش پرتاب شده‌ای.
اگر بخواهم نرگس آبیار را در یک کلمه توصیف کنم، چه دیگر با او کار بکنم و چه نکنم، می‌گویم نماد نجابت است؛ هم در زیست شخصی و هم در منش کارگردانی. از نظر فنی هم ایشان یک کارگردان لحظه‌ساز است. مثل همان سکانس درخشان در فیلم «شبی که ماه کامل شد» که هوتن شکیبا اسلحه را به سمت همسرش می‌گیرد؛ آبیار استاد خلق این دوراهی‌های نفس‌گیر است که مخاطب را میخکوب می‌کند.»
یکی از ویژگی‌های سخت‌گیرانه آبیار، مخالفت با استفاده از بدلکار و الزام بازیگران به یادگیری مهارت‌های واقعی است؛ موضوعی که پای فراهانی‌راد را به کلاس‌های موسیقی باز کرد: «برای نقش نیم‌تاج خیلی راحت می‌شد در پلان‌های بسته از دست یک نوازنده به عنوان بدل استفاده کرد، اما خانم آبیار تاکید داشتند که خودم باید پیانو بزنم. همین باعث شد شش هفت ترم نزد اساتیدی چون استاد احتشامی و آقای زندوکیلی آموزش ببینم.
البته نه فقط من، بلکه سایر بازیگران هم در پیش‌تولید کلاس‌های خطاطی، سوارکاری و سه‌تار داشتند. این سخت‌گیری برای من به یک دستاورد شخصی تبدیل شد؛ طوری که خودم پیانو خریدم و نوازندگی به بخش جدی زندگی‌ام تبدیل شد.» خاطره نحوه انتخاب شدن او برای سریال «سوشون» نیز گواهی بر همین فضای حرفه‌ای است: «من در دانشگاه ادبیات انگلیسی خوانده بودم. یک سال و نیم از فیلمبرداری «سوشون» گذشته بود که برای نقش مدیر مدرسه انگلیسی‌ها به من پیشنهاد دادند.
ساعت نه شب یک متن فارسی از کتاب مقدس (بخش آفرینش زن در سفر پیدایش) را برایم فرستادند و گفتند باید آن را به انگلیسی ترجمه کنی و با لهجه دقیق ویدیو بفرستی. من همیشه معتقدم در سینما تست دادن یعنی رد شدن! با ناامیدی متن را ترجمه کردم و تا سه صبح حدود سیصد بار از خودم ویدیو گرفتم تا بالاخره یکی را فرستادم و از فرط خستگی خوابیدم. فردا ظهر خبر دادند که خانم آبیار تست را پسندیده است. جالب اینجاست که هنوز هم کل آن مونولوگ انگلیسی را حفظم و بسیاری از مخاطبان تصور می‌کردند یک بازیگر خارجیِ بومی آن نقش را بازی کرده است.»
سینما و سریال بازتاب واقعیت‌های جامعه هستند
او در واکنش به ادعاهایی درباره پربیننده‌ترین بودن سریال‌هایی نظیر «بدنام» در مقایسه با «بامداد خمار»، و همچنین بحث روابط با اختلاف سنی بالا در شبکه نمایش خانگی می‌گوید: «مقایسه یک درام تاریخی با یک اثر اجتماعی روز از اساس اشتباه است و هر کدام مخاطب خود را دارند. درباره نمایش روابط مردان مسن با دختران جوان هم معتقدم سینما و سریال بازتابی از واقعیت‌های موجود در جامعه است؛ وقتی پدیده‌هایی در بطن اجتماع وجود دارد، طبیعی است که به آثار نمایشی هم راه پیدا کند.»
این بازیگر درباره چالش همیشگی اقتباس‌های سینمایی از آثار ادبی ادامه می‌دهد: «گاهی با خودم می‌گویم یک کارگردان باید چه کند تا همه راضی باشند؟ در «سوشون» که یک فتورمان و وفادار به متن کتاب ساخته شد، منتقدان گفتند چرا کپی برابر اصل رمان است و دراماتورژی نشده؛ حالا در «بامداد خمار» که کارگردان دست به اقتباس آزادتر و تغییرات نمایشی زده، می‌گویند چرا به متن کتاب دست زدید! باید بپذیریم ادبیات یک مدیوم است و فیلم‌سازی مدیومی دیگر که به شخصیت‌ها جان و تصویر می‌بخشد. ضمن اینکه همین سریال باعث شده فروش رمان دوباره اوج بگیرد.»
