رتبه علمی ایران پایینتر رفت
تحریم و اینترنت ناپایدار مسیر پژوهشگران ایرانی را محدود و دسترسیشان به جهان علم را دشوارتر کرده است
هفت صبح| انگشت روی موس مکث کرده است. فایل مقاله باز است. چند ده صفحه حاصل ماهها تحقیق، آزمایش و جستوجو، آماده است تا از صفحه یک کامپیوتر در دانشگاهی ایرانی راهی یک مجله یا مرکز علمی در آنسوی دنیا شود. یک کلیک کافی است؛ اما همین یک کلیک همیشه پایان راه نیست. ممکن است سامانهای به دلیل تحریمهای علمی درخواست را متوقف کند، ناشری درباره ارتباط با یک پژوهشگر ایرانی محتاطتر شود یا مقالهای که برای ادامه یک تحقیق لازم است، بهآسانی در دسترس نباشد.
برای علم، این فقط چند دقیقه تأخیر یا یک صفحه باز نشده نیست. مقالهها باید مدام در رفتوآمد باشند. یک پژوهشگر میفرستد، دیگری دریافت میکند، نتیجهای خوانده میشود و از دل آن، تحقیق تازهای شکل میگیرد. وقتی این رفتوآمد با محدودیت روبهرو میشود، زنجیرهای که از یک مقاله آغاز شده، ممکن است تا پایاننامه یک دانشجو، کار یک آزمایشگاه و حتی کیفیت آموزش دانشگاهی ادامه پیدا کند. حالا پرسش این است که تحریمهای علمی و محدودیتهای ناشی از آن، این زنجیره را تا کجا تحتتأثیر قرار میدهند؟
ماجرای تحریم علمی اما فقط به سرنوشت یک مقاله و یک کلیک ختم نمیشود. برای پژوهشگری که باید هر روز میان مقالهها، مجلات، پایگاههای علمی و همکاران خارجی در رفتوآمد باشد، هر محدودیت میتواند بخشی از مسیر پژوهش را کند یا مسدود کند. از دریافت و ارسال مقاله و انتشار یافتهها گرفته تا ارتباط با همتایان خارجی و دسترسی به برخی منابع و خدمات علمی. به همین دلیل، آنچه امروز دانشگاهها و پژوهشگران ایرانی با آن روبهرو هستند، فقط دشواری انتشار یک مقاله نیست. مسئله، محدود شدن مسیری است که دانش از آن عبور میکند، به دست پژوهشگر میرسد و دوباره به شکل یک یافته تازه به جهان علم بازمیگردد.
وقتی مسیر تولید علم کند میشود
تحریمها فقط شامل محدودیتهای اقتصادی و ارزی نمیشود بلکه طی چند سال اخیر و به خصوص یکی دو سال گذشته دامنه آن به شدت حوزههای علمی و پژوهشی کشور را نیز هدف قرار داده است. به عنوان مثال در اواخر سال گذشته، دسترسی بیش از ۳۶۰ مجله علمی–پژوهشی دانشگاههای کشور به خدمات ثبت شناسه بینالمللی DOI از سوی شرکت Crossref لغو شده و در نتیجه بیش از ۳۸۸۴۷ مقاله ایرانی از شبکههای استنادی جهانی خارج شدهاند. ( DOI کد رسمی و بینالمللی هر مقاله علمی است و حذف آن موجب اختلال در نمایهشدن مقالات در پایگاههایی مانند Scopus، Web of Science و DOAJ و کاهش رتبه و اعتبار علمی مجلات و دانشگاههای کشور شده است).
در یکی از جدیدترین تحریمها در این زمینه دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) نیز اعلام کرده است که واشنگتن فعالیتهای ورزشی و تبادلات دانشگاهی با ایران را بهطور نامحدود متوقف کرده است. در همین راستا، مؤسسه ETS نیز در صفحه رسمی ثبتنام آزمون TOEFL iBT اعلام کرده که در پی تغییرات اخیر در مقررات وزارت خزانهداری آمریکا، برگزاری آزمونهای TOEFL و GRE در ایران متوقف شده است.
موضوعی که به اعتقاد بسیاری از محققان و اساتید دانشگاهی فاجعهای علمی برای ایران را رقم زده و برخی نیز از آن با عنوان «آپارتاید علمی» یاد میکنند. به عنوان مثال محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران چند روز قبل در همین مورد گفته بود که اکنون در بدترین شرایط و شدیدترین حالت تحریمها قرار داریم، محدودیتهای تحریمی، بسیاری از ارتباطات بینالمللی ما را محدود کرده است اما با آن مقابله میکنیم.
رد این تغییر را میشود در آمارهای تولید علم هم دید. ایران در سال ۱۴۰۲ از نظر تعداد تولیدات علمی در رتبه ۱۵ جهان قرار داشت، اما یک سال بعد دو پله پایینتر رفت و به رتبه ۱۷ رسید. این جابهجایی به تنهایی دلیل افت را توضیح نمیدهد، اما نشان میدهد ایران بخشی از جایگاه خود را در تولید علم از دست داده است. مرکز پژوهشهای مجلس در بررسی عملکرد برنامه هفتم، کمبود منابع مالی پژوهش، ضعیفتر شدن ارتباط دانشگاهها با مراکز علمی جهان، خروج بخشی از نخبگان و اعضای هیئت علمی و کاهش تمایل به رشتههای علوم پایه را از عوامل موثر بر این وضعیت برشمرده است.
مسئله بودجه هم در این میان پررنگ است. رئیس بنیاد ملی علم ایران در خرداد امسال با اشاره به کاهش تولیدات علمی کشور، از محدودیت منابع مالی دانشگاهها گفته و توضیح داده است که بخش بزرگی از بودجه دانشگاهها صرف حقوق و دستمزد میشود و سهم محدودی برای پژوهش باقی میماند. در حالی که پژوهش به آزمایشگاه، تجهیزات، مواد اولیه و زمان نیاز دارد.
ارتباط با پژوهشگران خارج از کشور نیز همچنان برقرار است اما رشد آن محدود بوده است. حدود ۳۴ درصد مقالههای ایرانی در سال ۱۴۰۲ با همکاری پژوهشگران خارجی منتشر شد و این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۳۴.۴ درصد رسید. مرکز پژوهشهای مجلس، تحریمهای بینالمللی و کاهش حضور پژوهشگران ایرانی در کنفرانسها و مجامع علمی جهان را از موانع گسترش این همکاریها میداند.
بنابراین افت جایگاه ایران در تولید علم را نمیتوان به یک عامل نسبت داد. از محدودیت بودجه و زیرساختهای پژوهشی گرفته تا مهاجرت نیروی متخصص و دشوارتر شدن ارتباط با جامعه علمی جهان، همگی در این مسیر نقش دارند. تحریمهای علمی نیز یکی از همین عواملاند. محدودیتهایی که میتوانند دسترسی به منابع علمی، همکاریهای بینالمللی و حتی تامین برخی تجهیزات و مواد آزمایشگاهی را دشوارتر کنند.
وقتی اینترنت هم از مسیر پژوهش کنار میرود
دسترسی به منابع علمی فقط به وضعیت تحریمها بستگی ندارد. گاهی اختلال در اینترنت هم میتواند همین مسیر را برای مدتی مختل کند. در فاصله سال ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵، دانشگاهها چند بار با اختلال جدی در دسترسی به اینترنت بینالمللی روبهرو شدند. از جنگ ۱۲روزه در خرداد ۱۴۰۴ و قطعی اینترنت در دیماه گرفته تا جنگ ۴۰روزه در سال ۱۴۰۵. این اتفاقها ارتباطی با تحریم علمی نداشتند اما هر بار دسترسی دانشگاهیان به منابع علمی، مقالهها و ارتباط با پژوهشگران خارج از کشور را دشوارتر کردند.
در جنگ ۱۲روزه، اینترنت جهانی با اختلال جدی روبهرو شد. در دیماه نیز قطعی گسترده اینترنت، دسترسی به ارتباطات بینالمللی را برای مدتی مختل کرد. چند ماه بعد، در جریان جنگ ۴۰روزه، این محدودیت بسیار طولانیتر شد و قطع اینترنت بینالملل تا بیش از ۴۰ روز ادامه پیدا کرد. گزارشهای آن زمان از نزدیک به ۹۳۶ ساعت اختلال و قطع گسترده ارتباط با جهان خبر میدادند.
برای دانشگاه، این وقفهها فقط مشکل ارتباطی نبود. پژوهشگری که برای ادامه کارش باید مقالهای را جستوجو کند، به یک پایگاه علمی سر بزند یا با همکارش در خارج از کشور در ارتباط باشد، در زمان قطع اینترنت عملا بخشی از مسیر پژوهش را از دست میدهد. وزیر علوم نیز در فروردین ۱۴۰۵، اختلال در ارتباطات بینالمللی را از چالشهای مهم دانشگاهها عنوان کرده بود.
البته این اختلالها را نباید با تحریم علمی یکی دانست. تحریم یک نوع محدودیت است و قطع اینترنت نوع دیگری. اما هر دو میتوانند در یک نقطه به هم برسند. سختتر شدن دسترسی پژوهشگر ایرانی به منابع و ارتباطات علمی جهان. وقتی این محدودیتها تکرار میشوند، زمان و مسیر انجام یک تحقیق هم میتواند طولانیتر و پیچیدهتر شود.
وقتی تحریم علمی مسیر یک مقاله را طولانی میکند
علی، پژوهشگر حوزه علوم آزمایشگاهی، در گفتوگو با هفتصبح از زمانی میگوید که برای ادامه یک تحقیق به چند مقاله و همکاری با یک پژوهشگر خارج از کشور نیاز داشت اما محدودیتهای ناشی از تحریم علمی، مسیر دسترسی و ارتباط را برایش ساده نگذاشته بود. مقالهها بهراحتی در دسترس نبودند و ارتباط با همکار خارجی هم هر بار با مانعی تازه روبهرو میشد.
او توضیح میدهد که تحریم علمی فقط به این معنا نیست که نام یک دانشگاه یا پژوهشگر در فهرست محدودیتها قرار بگیرد. اثر آن گاهی در جزئیات روزمره پژوهش دیده میشود. وقتی دسترسی به یک مقاله، پایگاه علمی، نرمافزار تخصصی یا حتی ارتباط با یک مرکز تحقیقاتی خارجی با محدودیت مواجه میشود. در چنین شرایطی، بخشی از زمان پژوهشگر به جای آزمایش و تحلیل، صرف پیدا کردن مسیر دیگری برای دسترسی به منابع میشود.
به گفته او، این وضعیت وقتی جدیتر میشود که چند محدودیت همزمان روی یک پروژه اثر بگذارد. دسترسی به یک منبع علمی دشوار باشد، ارتباط با پژوهشگر خارجی به نتیجه نرسد و برای تامین یک ماده شیمیایی یا ابزار یا خدمت تخصصی هم مانع دیگری وجود داشته باشد. تحریم علمی شاید در ظاهر فقط یک محدودیت باشد اما در عمل میتواند زمان پژوهش را طولانی کند. پژوهشگر به جای اینکه فقط روی کار علمی تمرکز کند، باید برای عبور از موانع هم راه پیدا کند.
مانعهایی که کنار هم بزرگ میشوند
همانطور که گفته شد مسئله تحریم علمی فقط به انتشار یک مقاله محدود نمیشود بلکه تمامی ابعاد یک پژوهش و تحقیق علمی را تحتالشعاع خود قرار میدهد. دکتر محمدرضا حسنپور، پژوهشگر و استاد دانشگاه، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید این محدودیتها وقتی کنار هم قرار میگیرند، میتوانند مسیر یک پژوهش را آرامآرام طولانیتر کنند.
به گفته حسنپور، در مورد نشر علمی باید بین تحریم مستقیم و مشکلاتی که در عمل ایجاد میشود تفاوت گذاشت. برخی فعالیتهای علمی طبق مقررات امکان انجام دارند اما ممکن است بعضی ناشران یا موسسات به دلیل نگرانیهای حقوقی و مالی، با احتیاط بیشتری با پژوهشگران ایرانی کار کنند. همین موضوع گاهی دسترسی به مقاله یا ارتباط با پژوهشگر خارجی را دشوارتر میکند.
او میگوید که پژوهشگر در طول یک پروژه فقط مقاله نمیخواند و مقاله منتشر نمیکند. ممکن است به یک پایگاه علمی، نرمافزار تخصصی، داده یا همکاری با یک پژوهشگر دیگر نیاز داشته باشد. وقتی دسترسی به هرکدام از این بخشها زمان بیشتری ببرد، بخشی از وقت پژوهش صرف پیدا کردن مسیر جایگزین میشود. تحریم علمی همیشه با یک ممنوعیت صریح خودش را نشان نمیدهد. گاهی چند مانع کوچک کنار هم قرار میگیرند و مسیر پژوهش را طولانی و پرهزینه میکنند.
این موضوع در کارهای آزمایشگاهی بیشتر به چشم میآید. حسنپور از مواد شیمیایی، کیتها، قطعات دستگاهها و تجهیزات تخصصی نام میبرد و میگوید که حتی بعد از تهیه یک دستگاه هم ممکن است قطعه، سرویس، کالیبراسیون یا نرمافزار مورد نیاز آن بهراحتی در دسترس نباشد. در بعضی تجهیزات دارای کاربرد دوگانه نیز محدودیتهای صادراتی میتواند شرایط را پیچیدهتر کند. در پژوهش آزمایشگاهی، یک قطعه کوچک میتواند یک پروژه بزرگ را متوقف کند.
وقتی آزمایش عقب بیفتد، ادامه کار پژوهشگر هم به همان نسبت جابهجا میشود. تحلیل نتایج، آماده شدن مقاله و گاهی پایاننامه یک دانشجو. حسنپور البته تاکید میکند که برای اینکه بتوان گفت این اتفاق به طور متوسط چند ماه پژوهشها یا پایاننامهها را عقب انداخته، آمار ملی مشخصی وجود ندارد و بیشتر با نمونههای موردی روبهرو هستیم.
او در کنار تحریمها به مشکلات داخلی هم اشاره میکند. از محدودیت بودجه پژوهشی و فرسودگی تجهیزات گرفته تا روندهای اداری. به گفته او، گاهی همین شرایط باعث میشود پژوهشگر موضوعی را انتخاب کند که امکانات بیشتری برای انجام آن در اختیار دارد. برای مثال به سمت مطالعات محاسباتی یا شبیهسازی برود. این روشها ارزش علمی خودشان را دارند اما انتخاب موضوع نباید فقط به دلیل محدودیت امکانات انجام شود.
از نگاه حسنپور، بخشی از راهحل در تقویت زیرساختهای داخلی است. آزمایشگاههای مرکزی، تجهیزات قابل اتکا و استفاده بیشتر از منابع علمی باز. در کنار آن، ارتباط با دانشگاهها و پژوهشگران کشورهای مختلف و توسعه همکاریهای علمی نیز اهمیت دارد. اگر قرار است پژوهش در شرایط تحریم متوقف نشود، باید وابستگیهای آسیبپذیر را کمتر و مسیرهای ارتباط علمی با جهان را بیشتر کنیم.
وقتی مسیر علم آرامآرام باریک میشود
دوباره همان صفحه باز است. مقالهای روی مانیتور، چند ماه کار پشت سر آن و پژوهشگری که حالا باید تصمیم بگیرد قدم بعدی را چطور بردارد. شاید مشکل این بار یک مقاله باشد، شاید دسترسی به یک پایگاه علمی، شاید قطعهای که برای روشن شدن یک دستگاه آزمایشگاهی لازم است.در دانشگاه، پژوهش همیشه از یک اتاق و یک نفر شروع نمیشود و در همانجا هم تمام نمیشود. یک مقاله به مقاله دیگری وصل میشود، یک آزمایش به نتیجه آزمایش قبلی، و پایاننامه یک دانشجو به سالها پژوهشی که پیش از او انجام شده است. اگر یکی از این حلقهها دیرتر حرکت کند، ادامه مسیر هم آرامتر میشود.
