هفت صبح| ساعتی پس از بسته شدن درهای صرافیها، بازار دیگری پرکار میشود، در این بازار نه اسکناسی دستبهدست میشود و نه سامانهای ثبت میکند. فقط تلفنها و پیامهایی که روی قیمت دلار فردایی شرط میبندند که در خیابانهای فردوسی و سبزهمیدان تهران و در فضای مجازی، بر مبنای آن عمل میکنند حتی صبح روز بعد، بازار رسمی را به دنبال خود میکشاند.
این، دنیای «دلار فردایی» است که حتی دلالان فردوسی با سرمایهای اندک، روی نوسانات ۲۴ ساعته ارز قمار میکنند و با هر شرطبندی، تورم را در سفره مردم چند برابر میسازند. به تعریف پژوهشکده پولی و بانکی کشور، معاملات فردایی، مبادلاتی است که در آن فعالان بازار در پایان یک روز معاملاتی، بر اساس پیشبینیشان از نرخ ارز در روز آینده، با یکدیگر وارد معامله میشوند و تعهداتی را بر عهده میگیرند. اما پشت بازار معاملات فردایی چیست؟
تصور کنید دو نفر بدون اینکه در بطن اقتصاد باشند از طریق گوشی موبایل، روی قیمت فردایی توافق میکنند. این معاملات به دو شکل انجام میشود، خریدار و فروشنده بر سر قیمتی توافق میکنند، اما تحویل دلار و تسویه کامل به روز بعد موکول میشود. خریدار معمولا بخشی از مبلغ را بهعنوان پیشپرداخت میدهد.
در روش دیگر هیچ دلاری بهصورت فیزیکی دادوستد نمیشود. طرفین صرفا بر سر افزایش یا کاهش قیمت در روز آینده شرط میبندند و بازنده، مابهالتفاوت را به برنده پرداخت میکند، در این روش فروشندگان دلار فردایی، در واقع دلاری ندارند؛ آنها فقط برای هیجانزده کردن بازار و تغییر قیمتها دست به این معاملات میزنند. خریداران نیز بهدنبال سود بیشتر، وارد این بازی میشوند. از آنجا که نرخهای تعیینشده در این بازار تنها بر مبنای نرخ معاملهگران از بازار انجام میشود، نمیتواند نرخ واقعی و منطقی باشد؛ این در حالی است که همین نرخهای فردایی روی قیمت بازار آزاد تاثیر مستقیم دارد.
معاملات فردایی چگونه شکل میگیرد
مرکز اصلی تجمع دلالان فردایی در تهران، خیابانهای فردوسی، منوچهری و بهویژه سبزهمیدان است؛ جایی که معاملهگران بر اساس جو روانی پایتخت، قیمتها را بالا و پایین میکنند. اما نبض اصلی این بازار در خارج از مرزهای ایران میزند. هرات افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و حجم بالای ورود و خروج ارز، یکی از مهمترین مراجع قیمتگذاری برای ایران محسوب میشود. نرخ هرات معمولاً اولین سیگنالها را به بازار تهران مخابره میکند. شکاف قیمت دلار نقدی و دلار فردایی در هرات، گاه به بالای ۳۰۰ تومان نیز میرسد و این اختلاف، جهتدهنده انتظارات بازار در ایران است.
در بعضی روزها، نرخ مختلف برای دلار در بازار دیده میشود؛ از نرخ صرافیها گرفته تا بازار آزاد و حتی نرخهای غیررسمی و لحظهای در بازار وجود دارد، اما هرکدام از اینها داستان خودش را دارد.سعید مدنی کارشناس اقتصادی و عضو کارشناسان دادگستری در پروندههای اقتصادی برای ارزیابی قیمت به خبرنگار هفت صبح گفت: «قطعا بخشی از ارزی که در بازار آزاد معامله میشود متعلق به شرکتهای صادرکننده و نهادهای رسمی است.
برای نمونه زمانی که مدیرعامل یکی از شرکتهای خودروسازی بودم از شرکتهای صادرکننده میآمدند و فروش دلار در معاملات بازار آزاد پیشنهاد میدادند که عمدتا منافعی برای افراد هم وجود داشت. این معاملات به صورت پالتی انجام میشد و ما در آن شرکت هیچگاه در زمان مدیریت من وارد این معاملات نشدیم، اما به طور کلی معاملات کلان در معاملات بازار آزاد رخ میدهد.»
وی با بیان اینکه بانک مرکزی از طریق مختلف برای کاهش نوسانات بازار آزاد ممکن است در معاملات شبانه دخالت کند، افزود: «در زمان دولت هشتم و نهم بازار آزاد دلار یکباره اوج گرفت و گردش مالی بالای آن در نتیجه دخالت رسمی در آن بازار بود چون با نرخ دلار دولتی اختلاف زیادی پیدا کرده بود. معاملات فردایی به دلیل فعالیت در ساعات شبانه و ایام تعطیل، به شدت بر انتظارات تورمی جامعه اثر میگذارند و جهت حرکت بازار نقدی را به دلالان نشان میدهند.»
دلار چرا اوج گرفت؟
در حال حاضر، بازار ارز ایران با شکاف عمیقی میان نرخهای رسمی و غیررسمی دستوپنجه نرم میکند. قیمت دلار در بازار آزاد به مرز ۱۹۴ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده که در نتیجه خرید و فروش به این نرخ رسیده است. نکته کلیدی اینجاست که بانک مرکزی به بخشی از صادرکنندگان خرد اجازه داده است ارز خود را به سامانه تحویل ندهند. این تصمیم، زمینهساز افزایش معاملات خارج از سامانه شده است؛ چراکه اختلاف نرخ معاملات سامانه توافقی با نرخ بازار آزاد به بیش از ۴۰ هزار تومان رسیده است.
نرخ حواله دلار در سامانه توافقی حدود ۱۵۲ هزار تومان است، در حالی که دلار نقدی در بازار آزاد ۱۹۴ هزار تومان قیمت دارد. این فاصله ۴۲ هزار تومانی، یک انگیزه طلایی برای دلالان ایجاد کرده است تا ارز را از صادرکنندگان خرد با نرخ بالاتر از سامانه تهیه کنند و در بازار آزاد یا فردایی با سود سرشار به فروش برسانند. هرچه این شکاف عمیقتر شود، معاملات خارج از سامانه پررنگتر میشود و بازار فردایی، به مرکز ثقل این جریان پرسود تبدیل میگردد.
به طور کلی میتوان ادعا کرد که بانک مرکزی نیز در این میان نقشی انفعالی ایفا میکند. با اجازه دادن به صادرکنندگان خرد برای عدم تحویل ارز به سامانه، عملا زمینه رشد معاملات خارج از سامانه را فراهم کرده است. این همراهیِ سکوتآمیز، اگرچه ممکن است ناشی از ناتوانی در کنترل کامل بازار باشد، اما در عمل به سود دلالان تمام میشود.
در بازار از یک سو، معاملات فردایی رسما غیرقانونی اعلام شدهاند. از سوی دیگر، معاملات شبانه رونق دارد که عملا شکاف قیمتی را افزایش داده و به معاملات خارج از سامانه دامن زده است. این تناقض آشکار، این سوال را ایجاد میکند آیا این سیاست، ناشی از ناتوانی بانک مرکزی در جمعآوری ارزهای صادراتی است، یا راهی برای کنترل نرخ در بازار آزاد؟
نرخهای فردایی که در این بازار تعیین میشود، سیگنال مخربی به بازار ارز میدهد و انتظارات تورمی را به شدت افزایش میدهد. هر بار که دلار فردایی صعود میکند، بازار آزاد روز بعد با افزایش قیمت مواجه میشود. هر بار که این نرخهای کاذب در فضای مجازی دستبهدست میشوند، انتظارات تورمی در جامعه تقویت میگردد و هر بار که شکاف بین نرخ رسمی و غیررسمی عمیقتر میشود، سفره مردم کوچکتر میگردد. اثر این چرخه این است که دلالان سود میبرند، مردم هزینه میدهند و بازار ارز بیش از پیش از کنترل خارج میشود.
روایت نهادهای رسمی از بازار دلار
نمایندگان مجلس از بازنگشتن ۱۳۰ میلیارد دلار ارز صادراتی از سال ۱۳۹۷ تاکنون خبر میدهند. سازمان بازرسی کل کشور از تشکیل پرونده برای هزاران متخلف ارزی سخن میگوید. حسین صمصامی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، با استناد به آخرین آمارها اعلام کرده که مجموع ارزهای بازنگشته به چرخه رسمی اقتصاد ایران از سال ۱۳۹۷ تاکنون بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، فقط در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۶.۹ میلیارد دلار ارز صادراتی بازنگشته است. در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نیز حدود ۳ میلیارد دلار دیگر به چرخه رسمی بازنگشته است. اعضای کمیسیون اقتصادی، بارها نسبت به این فاجعه خاموش هشدار دادهاند. صمصامی، نماینده مردم تهران، با ارسال فهرستی از ۵۰۰ شرکت متخلف که مجموعا بیش از ۵۲ میلیارد دلار ارز صادراتی خود را به کشور بازنگرداندهاند، موضوع را به قوه قضائیه ارجاع داده است.
سازمان بازرسی کل کشور نیز به این پرونده ورود جدی کرده است. رئیس سازمان بازرسی، با تشریح آخرین وضعیت رسیدگی به پروندههای تعهدات ارزی، از بازگشت قریب به ۲۰ میلیارد یورو ارز به چرخه اقتصادی کشور خبر داده اما این تنها بخشی از ارز بازنگشته است.بر اساس گزارشهای سازمان بازرسی، فهرستی از حدود سههزار شخص حقیقی و حقوقی با تعهد ارزی بالای سه میلیون یورو که منقضیشده و ایفا نشده، تهیه شده است. سازمان بازرسی همچنین افشا کرده که برخی شرکتها ارز را در تراستیها نگه میدارند و بهجای عرضه آن به بازار، به دنبال خرید سهام و فعالیتهای تجاری شخصی میروند که بخشی از آنها در معاملات شبانه به ریال تبدیل میشوند و بعد به دارایی همچون سهام، ملک و... میشود.
حجم بالای ارز عرضهشده در معاملات فردایی، احتمالاً بخش قابلتوجهی از همین ارزهای تحویلنشده را شامل میشود. معاملات فردایی اگرچه رسماً غیرقانونی اعلام شده و مصداق قاچاق ارز است، اما در عمل، با حجم عظیمی از ارزهای سرگردان تغذیه میشود. بخشی از خریداران اصلی معاملات فردایی، واردکنندگانی هستند که نمیتوانند از سامانه رسمی ارز مورد نیاز خود را تامین کنند.
سامانه توافقی ارز، با وجود تلاشها برای شفافسازی، همچنان با محدودیتهایی مواجه است. نرخ حواله دلار در سامانه توافقی حدود ۱۵۲ هزار تومان است، همه خواهان خرید هستند اما عرضه کمتر از تقاضا بوده، این کمبود، واردکنندگان را به سمت بازارهای غیررسمی سوق میدهد. آنها که برای تامین مواد اولیه و کالاهای ضروری به ارز نیاز دارند، ناچارند در بازار شب، ارز را با قیمت بسیار بالاتری خریداری کنند. و این ارز، همان ارزی است که صادرکنندگان به جای تحویل به سامانه، در بازار آزاد عرضه کردهاند.
