بیشفعالی در کودکان چگونه خودش را نشان میدهد؟ علائمی که باید بدانید
علائم ADHD معمولا در سه گروه کمتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری قرار میگیرند. با این حال، هر کودک بازیگوش، پرتحرک یا حواسپرت مبتلا به بیشفعالی نیست.
به گزارش هفت صبح، اختلال کمتوجهی/بیشفعالی یا ADHD یکی از اختلالات عصبیرشدی است که میتواند بر توجه، کنترل تکانهها، میزان فعالیت و توانایی فرد در مدیریت رفتار و احساسات تأثیر بگذارد. این اختلال معمولا از دوران کودکی آغاز میشود، اما علائم آن ممکن است تا نوجوانی و بزرگسالی نیز ادامه پیدا کند.
با این حال، هر کودک بیقرار، پرتحرک یا حواسپرت لزوماً بیشفعال نیست. شیطنت، بازیگوشی، فراموشکاری و حتی دشواری در نشستن طولانیمدت در بسیاری از کودکان طبیعی است. آنچه در تشخیص ADHD اهمیت دارد، تداوم و شدت علائم، نامتناسب بودن آنها با سن کودک و ایجاد اختلال در زندگی روزمره، مدرسه یا روابط اجتماعی است.
به همین دلیل، نباید تنها بر اساس چند رفتار خاص به کودک برچسب بیشفعالی زد. تشخیص ADHD باید توسط متخصص سلامت روان و با بررسی دقیق سابقه رشد و رفتار کودک انجام شود.
ADHD چیست؟
ADHD یک اختلال عصبیرشدی است که معمولا با سه دسته اصلی از علائم شناخته میشود:
- کمتوجهی
- بیشفعالی
- تکانشگری
برخی افراد بیشتر علائم کمتوجهی دارند، بعضی بیشتر با بیشفعالی و تکانشگری مواجهاند و گروهی نیز ترکیبی از هر سه دسته را تجربه میکنند.
علائم ADHD در کودکان معمولا زمانی بیشتر به چشم میآید که کودک وارد محیطهای ساختاریافته مانند مهدکودک و مدرسه میشود؛ زیرا در این محیطها انتظار میرود کودک بتواند برای مدتی توجه خود را حفظ کند، قوانین را رعایت کند و فعالیتهایش را سازمان دهد.
مهمترین علائم بیش فعالی چیست؟
نشانههای ADHD در افراد مختلف یکسان نیست، اما مهمترین علائم در سه گروه زیر قرار میگیرند.
۱. علائم کمتوجهی
کودکی که دچار مشکلات قابلتوجه در زمینه توجه است ممکن است:
- به جزئیات توجه کافی نداشته باشد و اشتباهات ناشی از بیدقتی انجام دهد.
- در انجام تکالیف یا فعالیتها تمرکز خود را از دست بدهد.
- به نظر برسد هنگام صحبت کردن دیگران گوش نمیدهد.
- کارهای خود را نیمهتمام رها کند.
- وسایل شخصی، کتابها یا لوازم مورد نیازش را مرتب گم کند.
- انجام کارهای روزمره را فراموش کند.
- در سازماندهی فعالیتها مشکل داشته باشد.
- از فعالیتهایی که نیاز به تمرکز طولانی دارند دوری کند.
- بهراحتی با صداها، اتفاقات محیط یا محرکهای دیگر حواسش پرت شود.
- در دنبال کردن دستورالعملهای چندمرحلهای مشکل داشته باشد.
- برای مدیریت زمان و اولویتبندی کارها با مشکل مواجه شود.
این علائم در بزرگسالان نیز میتواند به شکل فراموش کردن قرارها، تأخیر در انجام کارها، بینظمی یا دشواری در مدیریت وظایف روزانه دیده شود.
۲. علائم بیشفعالی
بیشفعالی فقط به معنای زیاد دویدن یا زیاد حرکت کردن نیست. این نشانه در سنین مختلف میتواند شکل متفاوتی داشته باشد.
برخی علائم عبارتاند از:
- بیقراری هنگام نشستن
- تکان دادن مداوم دستها یا پاها
- بلند شدن مکرر از جای خود در موقعیتهایی که انتظار میرود فرد بنشیند
- دشواری در انجام فعالیتهای آرام
- حرکت کردن بیش از حد یا احساس نیاز دائمی به فعالیت
- صحبت کردن بیش از اندازه
- دشواری در آرام ماندن برای مدت متناسب با سن
- در بزرگسالان، احساس بیقراری درونی به جای دویدن و جنبوجوش آشکار
شدت و شکل این رفتارها باید با سن و شرایط فرد مقایسه شود. برای مثال، انتظار از یک کودک خردسال برای نشستن طولانیمدت با انتظاری که از یک نوجوان یا بزرگسال وجود دارد، یکسان نیست.
۳. تکانشگری
تکانشگری به دشواری در کنترل واکنشها و عمل کردن بدون فکر کافی گفته میشود. از جمله نشانههای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پاسخ دادن قبل از کامل شدن سؤال
- قطع کردن صحبت دیگران
- دشواری در منتظر ماندن برای نوبت
- وارد شدن ناگهانی به بازی یا گفتوگوی دیگران
- تصمیمگیری عجولانه
- دشواری در فکر کردن به پیامد رفتار
- واکنش سریع و شدید در موقعیتهای مختلف
تکانشگری میتواند در مدرسه، روابط دوستانه، محیط خانواده و در بزرگسالی در محیط کار یا روابط اجتماعی مشکل ایجاد کند.
تفاوت شیطنت طبیعی کودک با بیش فعالی چیست؟
یکی از مهمترین نکات این است که هر رفتار پرتحرک یا حواسپرتی نشانه ADHD نیست.
کودکان در سنین پایین معمولا انرژی زیادی دارند و ممکن است بهراحتی حواسشان پرت شود، قوانین را فراموش کنند یا برای مدت طولانی نتوانند روی یک فعالیت متمرکز بمانند.
در ADHD، علائم معمولا:
- برای مدت طولانی ادامه دارند.
- در موقعیتهای مختلف مانند خانه و مدرسه دیده میشوند.
- نسبت به سن کودک شدت بیشتری دارند.
- باعث اختلال قابلتوجه در یادگیری، روابط یا فعالیتهای روزمره میشوند.
- فقط در یک شرایط خاص مانند خستگی یا بیحوصلگی ظاهر نمیشوند.
بنابراین بهتر است والدین از مقایسه ساده کودک با سایر همسالان یا تشخیص بر اساس یک رفتار خاص خودداری کنند.
علائم بیش فعالی در کودکان چیست؟
علائم ADHD در کودکان میتواند روی درس خواندن، بازی، روابط خانوادگی و ارتباط با همسالان تأثیر بگذارد.
برخی نشانههای قابل توجه عبارتاند از:
- فراموش کردن مکرر تکالیف یا وسایل مدرسه
- ناتمام گذاشتن فعالیتها
- حواسپرتی هنگام انجام تکالیف
- دشواری در گوش دادن به دستورها
- بیقراری هنگام نشستن
- صحبت کردن زیاد
- قطع کردن صحبت دیگران
- دشواری در رعایت نوبت
- عجله در انجام فعالیتها
- تغییر مداوم فعالیت و اسباببازی
- دشواری در برنامهریزی
- واکنشهای هیجانی شدید
- مشکل در کنترل تکانهها
- بینظمی مداوم
با این حال، وجود چند مورد از این رفتارها بهتنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست.
علائم ADHD در سن مدرسه چگونه دیده میشود؟
با شروع مدرسه، برخی نشانهها ممکن است واضحتر شوند؛ زیرا کودک باید مدت بیشتری بنشیند، به توضیحات معلم توجه کند، تکالیفش را انجام دهد و قوانین مشخصی را رعایت کند.
کودک ممکن است با مشکلاتی مانند:
- فراموش کردن تکالیف
- بیدقتی در امتحان
- گم کردن وسایل
- ناتمام گذاشتن تکالیف
- دشواری در تمرکز روی درس
- بلند شدن مکرر از جای خود
- صحبت کردن در زمان نامناسب
- قطع کردن صحبت معلم یا همکلاسیها
- دشواری در رعایت نوبت
مواجه شود.
این رفتارها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که تکرارشونده باشند و عملکرد تحصیلی یا روابط کودک را تحت تأثیر قرار دهند.
ADHD در نوجوانان چه علائمی دارد؟
علائم بیشفعالی در نوجوانی ممکن است نسبت به دوران کودکی تغییر کند. برای مثال، ممکن است جنبوجوش فیزیکی کمتر شود اما بیقراری، تکانشگری و مشکلات مربوط به تمرکز همچنان ادامه داشته باشد.
برخی نشانهها عبارتاند از:
- دشواری در مدیریت زمان
- فراموش کردن وظایف
- به تعویق انداختن کارها
- بینظمی
- مشکل در تمرکز هنگام مطالعه
- انجام ندادن یا نیمهتمام گذاشتن تکالیف
- تصمیمگیری عجولانه
- قطع کردن صحبت دیگران
- بیقراری
- تغییر مداوم علایق و فعالیتها
- دشواری در کنترل هیجانات
- مشکلاتی در روابط با دوستان یا اعضای خانواده
در این سن، تغییرات طبیعی دوران نوجوانی نیز میتواند رفتارهایی شبیه برخی علائم ADHD ایجاد کند؛ بنابراین تشخیص باید با دقت انجام شود.
علائم بیش فعالی در بزرگسالان چیست؟
ADHD فقط مختص کودکان نیست. برخی افراد ممکن است در کودکی علائم داشته باشند اما تشخیص آنها تا سالهای بعد انجام نشود.
در بزرگسالی، نشانهها ممکن است کمتر به شکل بیشفعالی آشکار و بیشتر به صورت بیقراری درونی، مشکلات سازماندهی و دشواری در مدیریت امور روزمره ظاهر شوند.
از جمله علائم احتمالی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- فراموش کردن قرارها و وظایف
- دشواری در اولویتبندی کارها
- بینظمی
- به تعویق انداختن کارها
- دشواری در تمرکز روی فعالیتهای طولانی
- شروع چند کار و تمام نکردن آنها
- حواسپرتی
- بیقراری
- صحبت کردن زیاد یا قطع کردن صحبت دیگران
- تصمیمگیری عجولانه
- دشواری در مدیریت احساسات
- مشکل در مدیریت زمان
وجود این علائم بهتنهایی به معنی ابتلا به ADHD نیست و باید سابقه فرد از دوران کودکی و تأثیر علائم بر زندگی او بررسی شود.
آیا دختران و پسران علائم متفاوتی دارند؟
ADHD میتواند در دختران و پسران بروز کند، اما شکل بروز علائم ممکن است متفاوت باشد.
در برخی دختران، علائم کمتوجهی بیشتر از بیشفعالی آشکار دیده میشود. به همین دلیل ممکن است اختلال آنها دیرتر شناسایی شود. برای مثال، دختری ممکن است بیشتر با خیالپردازی، فراموشکاری، بینظمی یا دشواری در تمرکز مواجه باشد، بدون اینکه رفتارهای پرتحرک و تکانشی بسیار آشکاری نشان دهد.
به همین دلیل، آرام بودن ظاهری کودک لزوماً به معنای نبود مشکل توجه نیست.
آیا نوزادان هم بیش فعال میشوند؟
تشخیص ADHD در نوزادان مطرح نیست و رفتارهایی مانند گریه، بیقراری، تغییر سریع توجه یا حرکت زیاد نمیتواند بهتنهایی نشانه این اختلال باشد.
نوزادان و کودکان خردسال در روند طبیعی رشد، رفتارهای متنوعی از خود نشان میدهند و دامنه توجه آنها نیز با کودکان بزرگتر متفاوت است.
اگر والدین درباره رفتار، رشد، خواب، تغذیه یا واکنشهای کودک نگرانی دارند، بهتر است ابتدا با متخصص اطفال مشورت کنند. در صورت نیاز، پزشک میتواند کودک را برای ارزیابی بیشتر به متخصص مربوط ارجاع دهد.
آیا حرکت زیاد جنین نشانه بیش فعالی است؟
خیر. حرکت زیاد جنین در دوران بارداری به معنای ابتلای او به ADHD نیست.
حرکت جنین در رحم به عوامل مختلفی مانند مرحله بارداری و الگوی طبیعی فعالیت او بستگی دارد و نمیتوان بر اساس میزان حرکت جنین، ابتلا به ADHD را پیشبینی کرد.
اگر الگوی حرکتی جنین به شکل قابل توجهی تغییر کرد یا مادر درباره حرکات جنین نگرانی داشت، بهتر است موضوع با پزشک یا ماما مطرح شود.
ADHD چگونه تشخیص داده میشود؟
برای ADHD یک آزمایش خون یا آزمایش پزشکی ساده که بتواند بهتنهایی بیماری را تشخیص دهد وجود ندارد.
متخصص برای تشخیص، معمولا موارد مختلفی را بررسی میکند، از جمله:
- علائم فعلی فرد
- زمان شروع علائم
- سابقه رشد و رفتار از دوران کودکی
- عملکرد تحصیلی یا شغلی
- وضعیت روابط خانوادگی و اجتماعی
- گزارش والدین، معلم یا خود فرد
- وجود علائم در بیش از یک محیط
- احتمال وجود اختلالات یا مشکلات دیگری که میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند
تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مشکلات خواب، اضطراب، افسردگی، برخی اختلالات یادگیری و بعضی شرایط دیگر ممکن است با علائمی مانند بیتوجهی یا بیقراری همراه باشند.
چه زمانی باید برای بررسی ADHD به متخصص مراجعه کرد؟
اگر رفتار کودک یا نوجوان بهطور مداوم باعث مشکل در مدرسه، خانه یا روابط اجتماعی میشود، بهتر است موضوع با متخصص سلامت روان یا پزشک کودک مطرح شود.
بهخصوص اگر:
- مشکلات تمرکز به شکل مداوم دیده میشود.
- کودک نمیتواند فعالیتهای متناسب با سن خود را به پایان برساند.
- بیقراری یا تکانشگری باعث ایجاد مشکل جدی شده است.
- علائم هم در خانه و هم در مدرسه دیده میشوند.
- عملکرد تحصیلی یا روابط اجتماعی تحت تأثیر قرار گرفته است.
- رفتارهای کودک نسبت به سطح رشدی او بسیار شدید به نظر میرسد.
مراجعه به متخصص به معنای قطعی بودن ابتلا به ADHD نیست؛ بلکه به تشخیص علت اصلی رفتار و انتخاب راهکار مناسب کمک میکند.
آیا ADHD در کودکان خودبهخود از بین میرود؟
ADHD یک اختلال عصبیرشدی است و نمیتوان انتظار داشت که در همه افراد بدون هیچ مداخلهای کاملاً برطرف شود. با این حال، علائم و نحوه بروز آنها میتواند با افزایش سن تغییر کند.
بسیاری از افراد با دریافت حمایت مناسب، آموزش مهارتهای مدیریت زمان و توجه، اصلاح محیط و در صورت نیاز درمان تخصصی، میتوانند عملکرد خوبی در مدرسه، کار و روابط اجتماعی داشته باشند.
بنابراین بهتر است به جای برچسب زدن به کودک، علائم او بهموقع بررسی شود و در صورت نیاز از متخصص کمک گرفته شود.
آیا درمان ADHD امکانپذیر است؟
روش مدیریت ADHD به سن فرد، شدت علائم و شرایط او بستگی دارد. بسته به شرایط، ممکن است از روشهایی مانند آموزش والدین، مداخلات رفتاری، حمایتهای آموزشی، رواندرمانی و در برخی موارد دارودرمانی استفاده شود.
هدف از درمان فقط کاهش تحرک نیست؛ بلکه کمک به فرد برای بهبود تمرکز، کنترل تکانهها، مدیریت هیجانات، انجام وظایف روزمره و داشتن عملکرد بهتر در محیط خانواده، مدرسه یا کار است.
جمعبندی
علائم ADHD معمولا در سه گروه کمتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری قرار میگیرند. با این حال، هر کودک بازیگوش، پرتحرک یا حواسپرت مبتلا به بیشفعالی نیست. تشخیص زمانی اهمیت پیدا میکند که علائم پایدار باشند، در موقعیتهای مختلف دیده شوند و عملکرد روزمره، تحصیل یا روابط فرد را تحت تأثیر قرار دهند.
همچنین شکل بروز ADHD در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان میتواند متفاوت باشد. در کودکان ممکن است بیشفعالی و بیقراری بیشتر به چشم بیاید، در حالی که در بزرگسالان مشکلات سازماندهی، مدیریت زمان و تمرکز بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
اگر درباره رفتار یا تمرکز کودک خود نگرانی دارید، بهتر است به جای تشخیص خودسرانه، موضوع را با متخصص اطفال یا متخصص سلامت روان در میان بگذارید. تشخیص درست، نخستین قدم برای انتخاب حمایت و درمان مناسب است.
