حفاظت روی نقشه، تخریب در میدان
واگذاری بخش‌هایی از مناطق حفاظت‌شده به فعالیت‌های معدنی، تردیدهای جدی درباره تعارض میان سیاست‌های توسعه و حفاظت محیط‌زیست ایجاد کرده است
گروه محیط زیست| ایران اگرچه در روی کاغذ از نظر سطح مناطق حفاظت شده جلوتر از دنیا گام برمی‌دارد اما به نظر نمی‌رسد که از نظر کیفیت، این مناطق حفاظت شده، آن‌طور که باید مورد حفاظت قرار گرفته و کارکردهای طبیعی خود را حفظ کرده باشند. واگذاری بخش‌هایی از مناطق حفاظت شده از جمله بهرام گور به معدن‌کاوان، ساماندهی پسماندهای معدنی پارک ملی خبر پس از سال‌ها متروکه بودن این معادن، معرفی طعمه به پارک ملی توران و ... نشان می‌دهد که یک جای کار ایراد دارد. به اعتقاد کارشناسان، بهتر است سازمان محیط زیست به جای افزایش سطح مناطق حفاظت شده روی کاغذ، به حفاظت درست بپردازد و در جریان بازنگری در سیاست‌های خود، حفاظت از زیستگاه گونه‌های اندمیک را مد نظر قرار دهد.
پاییز سال گذشته بود که جنگل‌های الیت واقع در منطقه حفاظت شده چهارباغ، نزدیک به یک ماه در آتش سوخت و به گفته جامعه محلی، تنها محیط بان حاضر در این منطقه حفاظت شده، دست روی دست گذاشت تا آتش پیشروی کند. حال و روز دیگر مناطق حفاظت شده ایران بهتر از چهارباغ نیست اما روی کاغذ جلوتر از برنامه‌ایم! بر اساس اهداف قبلی تعیین شده در جهان، کشورها باید 20درصد از سطح مناطق خود را تحت حفاظت قرار می‌دادند و تازه در هفدهمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون تنوع زیستی (کاپ ۱۷) در ایروان، دنیا تصمیم گرفته که تا سال 2030، 30 درصد از عرصه‌های خشکی، آب‌های داخلی، مناطق ساحلی و دریایی خود را تحت حفاظت و مدیریت موثر قرار دهد.
در حالی که تاکنون، ایران 28 درصد از عرصه‌های سرزمینی که معادل 45 میلیون هکتار است را در قالب‌های حفاظت تحت مدیریت قرار داده و فقط دو درصد تا تحقق هدف جدید تعیین شده توسط جهان، فاصله دارد؛ اما آیا حال و روز مناطق حفاظت شده ایران واقعا مطابق با استانداردهاست؟
به جای افزایش سطح، حفاظت را ارتقا دهید
سیاهه بلند بالایی از واگذاری مناطق چهارگانه برای معدن‌کاوی وجود دارد اما حمید ظهرابی معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست در نشستی خبری در پاسخ به هفت‌صبح علاوه بر اینکه تاکید می‌کند؛ طبق قانون واگذاری مناطق چهارگانه برای فعالیت‌های معدن‌کاوی ممنوع نیست، تعامل با بخش معدن در واگذاری مناطق برای معدن‌کاوی را عاملی می‌داند که در آینده وزارت صمت به این سازمان مجوز افزایش سطح مناطق حفاظت شده را بدهد! همین سیاست باعث شده که هیچ نقطه‌ای از مناطق حفاظت شده کشور از گزند معدن‌کاوان در امان نماند.
در چنین شرایطی آیا منطقی است که باز هم سطح مناطق حفاظت شده را توسعه دهیم؟ افشین علیزاده کارشناس محیط زیست و حیات‌وحش در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که سازمان محیط زیست قبل از افزایش سطح مناطق حفاظت شده باید تکلیف پتروشیمی میانکاله، تصرف اراضی طبیعی، کوهستان‌خواری و جنگل‌خواری را روشن کند. این سازمان در میانکاله با آن وسعت، صرفا چهار محیط بان دارد که به صورت شیفتی در گروه‌های دو نفره جابه‌جا می‌شوند. در پارک ملی گلستان و توران هم نیروی حفاظتی کافی ندارد.
به گفته علیزاده، سازمان محیط زیست صرفا می‌خواهد که مناطق حفاظت شده را گسترش دهد، گوسفندان مردم را از منطقه بیرون کرده و روستاها را تصاحب کند، بعد بگوید که سطح مناطق حفاظت شده را افزایش داده است. این اصلا منطقی نیست و چنین رویکردی هم قابل پذیرش نیست. این کارشناس محیط زیست و حیات وحش اضافه شدن طعمه به پارک ملی توران را نشان دهنده به پایداری نرسیدن این منطقه اعلام می‌کند و بر این باور است که اگر علف نباشد، علفخوار چه باید بکند؟
بمیرد یا شکار شود؟ در حالی که باید مسائل مناطق حفاظت شده را از پای بست درست کرد نه اینکه مسکن مقطعی برای آنها تجویز کرد.علیزاده تاکید می‌کند که اکنون محیط‌بانان برای تامین لباس خود مانده‌اند و امکانات کافی در اختیار ندارند. بنابراین، بهتر است از سطح مناطق حفاظت شده کم کنیم، نه اینکه مرتب سطح آنها را اضافه کنیم و نتوانیم از پس حفاظت این مناطق بر بیاییم.
وجود مشکل در کیفیت حفاظت
محمدرضا اشرف زاده عضو هیئت علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه شهرکرد نیز در گفت‌وگو با هفت صبح با اشاره به اهداف تعیین شده در چارچوب جهانی تنوع زیستی، بر این باور است که سازمان محیط زیست از نظر کمی سطح مناطق حفاظت شده را افزایش می‌دهد اما کیفیت حفاظت با مسائل و مشکلات زیادی روبه‌رو است.او یکی از اهداف اصلی ارتقای مناطق را حفاظت اعلام می‌کند و تاکید می‌کند که این رویکرد در گام اول و به خودی خود بد نیست؛ زیرا ایران کشوری در حال توسعه بوده و زمان برای حفظ نقاط داغ تنوع زیستی بسیار محدود است. زیرا همه مناطق در معرض ساخت و ساز، معدن‌کاوی و ... قرار دارند.
به اعتقاد اشرف‌زاده باید مناطق حفاظت شده ایران، پهنه‌هایی از سرزمین را پوشش دهند که لکه‌های داغ غنای زیستی هستند. باید این نقاط شناسایی شده و تحت حفاظت قرار گیرند. در حالی که مناطق حفاظت شده ایران مثل سایر نقاط جهان، مبتنی بر حضور گونه‌های مهره‌دار بزرگ جثه طراحی شده‌اند. البته اخیرا سازمان محیط زیست به این نکته توجه کرده که حفاظت از تنوع زیستی محدود به سم‌داران بزرگ جثه نمی‌شود و باید به بی‌مهره‌ها و حفاظت از گونه‌های اندمیک هم توجه کرد. زیرا گونه‌های اندمیک در دیگر نقاط دنیا وجود ندارند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد توضیح می‌دهد که اکنون ممکن است مناطق حفاظت شده‌ای در کشور داشته باشید که بخشی از آنها ارزش حفاظتی نداشته باشند ولی انرژی برای حفاظت آنها صرف می‌شود اما برعکس یکسری مناطق آزاد داریم که مورد حمایت نیست اما به دلیل حضور گونه‌های اندمیک، اهمیت ویژه داشته و باید به لیست مناطق حفاظت شده، اضافه شوند.
حفاظت از طبیعت نه با بزرگ‌تر کردن لکه‌های سبز روی نقشه، بلکه با صیانت موثر از زیستگاه‌ها و تضمین بقای گونه‌هایی معنا پیدا می‌کند که دیگر جایی برای پناه بردن ندارند.
