هشدار درباره تکثیر یک مهاجم در آبهای ایران
سرعت بلوغ جنسی، توانایی تولیدمثل بالا، مراقبت دهانی از تخمها و نوزادان در بسیاری از گونههای آن و امکان تشکیل جمعیتهای متراکم، قدرت گسترش این ماهی را افزایش میدهد
هفت صبح، یاسر فاطمی | ماهی تیلاپیا یکی از گونههای غیربومی و مهاجم است که به دلیل ویژگیهای زیستی و توانایی سازگاری بسیار بالای خود، میتواند تهدید جدی برای اکوسیستمهای آبی باشد. مسئله اصلی این است که این ماهی در شرایط محیطی بسیار متنوعی قادر به ادامه حیات است. دامنه تحمل آن نسبت به تغییرات دما و شوری گسترده است و حتی در شرایط نامساعدی مانند کمبود اکسیژن محلول، آلودگی و کدورت بالای آب نیز میتواند زنده بماند. این ویژگیها باعث میشود تیلاپیا در زیستگاههای مختلف و اقلیمهای متفاوت کشور ظرفیت استقرار و گسترش داشته باشد.
از طرف دیگر، سرعت بلوغ جنسی، توانایی تولیدمثل بالا، مراقبت دهانی از تخمها و نوزادان در بسیاری از گونههای آن و امکان تشکیل جمعیتهای متراکم، قدرت گسترش این ماهی را افزایش میدهد.بسته به گونه و شرایط زیستگاه، تیلاپیا میتواند از لاروها و مراحل اولیه زندگی سایر آبزیان تغذیه کند، با گونههای بومی بر سر منابع غذایی و زیستگاهی رقابت کند و از طریق تغذیه و فعالیتهای زیستی خود بر پوشش گیاهی آبزی و ساختار زیستگاه تأثیر بگذارد.
باید توجه کنیم که مراحل اولیه زندگی بسیاری از آبزیان، بهویژه ماهیان بومی، برای بقای جمعیت اهمیت حیاتی دارند. هر عاملی که بقای لاروها و نوزادان را کاهش دهد یا رقابت غذایی را تشدید کند، میتواند در بلندمدت ترکیب و ساختار جوامع آبزی را تغییر دهد. بنابراین نگرانی ما فقط کاهش تعداد یک یا دو گونه نیست؛ بلکه احتمال تغییر در کل ساختار اکوسیستم و کاهش تنوع زیستی است.
یکی از دلایل جدی نگرانی درباره توسعه تیلاپیا در کشور، مشاهده پیامدهای آن در برخی مناطق کشور است. برای مثال، در تالابهای خوزستان طی سالهای اخیر، حضور و گسترش تیلاپیا بر اساس گزارشهای کارشناسان محلی افزایش یافته و سهم تیلاپیا از سبد صید به حدود ۹۰ تا ۱۰۰ درصد رسیده است. این موضوع از دو جهت اهمیت دارد. نخست اینکه غلبه یک گونه غیربومی در صید میتواند نشانه تغییر جدی در ساختار جوامع ماهیان آن منطقه باشد. دوم اینکه ارزش اقتصادی تیلاپیا در بازارهای محلی بسیار پایینتر از ماهیان بومی است و در برخی مناطق حتی به کمتر از یکدهم میانگین قیمت ماهیان بومی میرسد. در نتیجه، علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی، معیشت صیادان محلی نیز میتواند تحت تأثیر قرار بگیرد.
به نظر میرسد بخشی از نگاه موافقان توسعه پرورش تیلاپیا بر ظرفیتهای تولیدی و اقتصادی آن متمرکز است. اما مسئله اینجاست که ارزیابی اقتصادی یک فعالیت نباید صرفا بر اساس میزان تولید یا سرعت رشد یک گونه انجام شود. بر اساس آمار سال ۲۰۲۲، حدود ۷۵ درصد تولید جهانی تیلاپیا در سه کشور چین، اندونزی و مصر انجام میشود و یکچهارم باقیمانده در ۱۷ کشور دیگر تولید میشود. بنابراین تنها حدود ۲۰ کشور تولیدکننده اصلی این ماهی هستند. آمار مربوط به حدود ۱۲۰ کشور دیگر لزوما به معنای پرورش تیلاپیا نیست؛ در بسیاری از این کشورها تیلاپیا به یک گونه مهاجم تبدیل شده و ماهیگیری و صید آن برای کنترل جمعیت و کاهش خسارات زیستمحیطی انجام میشود.
نکته مهم دیگر، تفاوت شرایط اقلیمی و اقتصادی ایران با کشورهای اصلی تولیدکننده است. بسیاری از این کشورها شرایط طبیعی مناسبی برای پرورش تیلاپیا دارند، درحالیکه در بخشهایی از ایران پرورش آن در سیستمهای مدار بسته مستلزم مصرف قابلتوجه برق و گاز برای تنظیم و حفظ دمای آب است؛ موضوعی که توجیه اقتصادی طرحهای مرتبط با پرورش تیلاپیا را با پرسش جدی مواجه میکند.
همچنین نمیتوان صرفا با استناد به شعار امنیت غذایی، توسعه پرورش این گونه را ضروری دانست. باید واقعبینانه بررسی کنیم که آبزیان چه سهمی در سبد غذایی خانوار ایرانی دارند و آیا تیلاپیا واقعا میتواند نقش تعیینکنندهای در امنیت غذایی کشور داشته باشد؟ قرار بود با تولید تکجنسیتی، صرفا ماهیان نر وارد سیستمهای پرورشی شوند تا احتمال تکثیر و انتشار در طبیعت کاهش یابد؛ اما اکنون نگرانی از ورود این گونه به محیطهای طبیعی و عدم تحقق کامل این هدف وجود دارد.
ما باید هزینههای زیستمحیطی، خطر فرار ماهی از مزارع پرورشی، احتمال ورود آن به منابع آب طبیعی، هزینههای کنترل و پیامدهای احتمالی آن برای تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی را نیز محاسبه کنیم. در حال حاضر، در چهار استان کشور مجوزهایی برای پرورش و تولید لارو تیلاپیا وجود دارد و نگرانی جدی این است که سیاست توسعه این فعالیت به سایر استانهای کشور نیز گسترش پیدا کند.
در موضوع گونههای مهاجم، تصمیمگیری باید بر مبنای اصل احتیاط و پیشگیری باشد، نه آزمونوخطا. نگرانی درباره گسترش تیلاپیا محدود به گروهی از فعالان محیطزیست نیست. جامعه دانشگاهی و بسیاری از متخصصان حوزه آبزیشناسی، بومشناسی و تنوع زیستی نیز نسبت به پیامدهای این تصمیم هشدار دادهاند. سازمان حفاظت محیط زیست نیز با این روند مخالف است. وقتی نهاد تخصصی حفاظت محیط زیست و جامعه علمی نسبت به پیامدهای یک تصمیم هشدار میدهند، لازم است این هشدارها در سیاستگذاریهای کشور جدی گرفته شوند. نباید اجازه دهیم ملاحظات کوتاهمدت تولید و پرورش آبزیان، بر ضرورت حفاظت از سرمایههای طبیعی کشور غلبه کند.
اخیرا کارزاری در پلتفرم «کارزار» با هدف اعتراض به روند توسعه پرورش و تکثیر تیلاپیا در کشور راهاندازی کردهایم. هدف اصلی این کارزار، جلب توجه مسئولان، مطالبه توقف گسترش این فعالیت و درخواست بازنگری در سیاستهای مربوط به پرورش این گونه غیربومی است و خوشبختانه تعداد امضاهای این کارزار از 7 هزار امضا عبور کرده است. ما امیدواریم این مطالبه عمومی به گوش مسئولان برسد و زمینهای برای بازنگری جدی در سیاستهای فعلی فراهم کند.
مطالبه اصلی ما توقف روند توسعه پرورش و تکثیر تیلاپیا در کشور، جلوگیری از صدور مجوزهای جدید و بازنگری در مجوزهای موجود با در نظر گرفتن ملاحظات زیستمحیطی است زیرا اگر یک گونه مهاجم در یک اکوسیستم آبی مستقر شود و جمعیت آن گسترش پیدا کند، کنترل و حذف آن میتواند بسیار دشوار و پرهزینه باشد. در برخی موارد نیز ممکن است امکان ریشهکنی کامل وجود نداشته باشد.
ایران از نظر تنوع زیستی آبزیان، تالابها، رودخانهها و زیستگاههای ساحلی دارای سرمایههای طبیعی ارزشمندی است. این سرمایهها متعلق به نسل امروز نیستند؛ ما مسئول حفاظت از آنها برای نسلهای آینده نیز هستیم. اگر امروز در برابر توسعه بیمحابای یک گونه مهاجم سکوت کنیم، ممکن است فردا با پیامدهایی روبهرو شویم که جبران آنها امکانپذیر نباشد. ما مخالف تولید و توسعه آبزیپروری نیستیم؛ ما مخالف قربانی کردن تنوع زیستی کشور به بهانه توسعه آبزیپروری هستیم. هیچ منفعت اقتصادی کوتاهمدتی نمیتواند توجیهکننده به خطر انداختن اکوسیستمهای طبیعی و گونههای بومی کشور باشد.
*یاسر فاطمی/ عضو هیئت علمی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی