آنچه پس از برداشت، به طبیعت تحمیل می‌شود
ورود حجم زیاد مواد آلی به رودخانه‌ها می‌تواند فعالیت میکروارگانیسم‌ها را افزایش دهد و اکسیژن محلول موردنیاز آبزیان را کاهش دهد
گروه محیط زیست| پسماندهای کشاورزی آن‌قدرها هم که تصور می‌شود، بی‌خطر نیستند. تبعات خروجی کارگاه‌های فرآوری رودبار برای رودخانه سفیدرود جامعه محلی را به سمت اعتراض کشاند و آن‌طور که ابوعلی گلزاری عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست می‌گوید، این دسته از پسماندها، بسته به میزان و شرایط تولید آنها می‌توانند اثرات متفاوتی بر محیط زیست داشته باشند.
به خصوص خروجی کارخانه‌های سورتینگ و فرآوری محصولات کشاورزی که می‌توانند مواد معلق و آلاینده‌های آلی را به محیط منتقل کرده و تاثیر جدی روی اکوسیستم‌ها داشته باشند. البته او تاکید می‌کند که برای اظهار نظر دقیق درباره اثرات این آلودگی‌ها، حتما نیاز به مطالعات دقیق‌تر و برداشت نمونه‌های مناسب از محل تحت تاثیر خواهیم داشت.
پسماندهای کشاورزی از آنجا که تجزیه پذیر بوده و به طبیعت باز می‌گردند، از نگاه عموم به ظاهر مشکل‌زا نیستند اما کسانی که در مجاورت کارخانه‌های سورتینگ، مراکز فرآوری محصولات کشاورزی یا ... زندگی می‌کنند، به خوبی مسائل ناشی از انباشت این پسماندها را درک می‌کنند. متاسفانه آمار ملی دقیقی درباره حجم پسماندهای کشاورزی در دسترس نیست. فقط سال گذشته مدیر کل وقت دفتر پسماند از تولید سالانه 170 میلیون تن بقایای کشاورزی در ایران خبر می‌دهد که نمی‌دانیم با چه مقیاسی و در ارتباط با کدام بخش از فعالیت‌های بخش کشاورزی محاسبه شده است اما مشاهدات میدانی حاکی از آن است که دور ریز و ضایعات بخش کشاورزی کم نیست و پسماندهایش هم برای محیط زیست، خیلی بی‌ضرر نیست.
تاثیر شرایط رهاسازی در آلایندگی
ابوعلی گلزاری عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست، پسماندهای بخش کشاورزی را الزاما بی‌ضرر نمی‌داند. او بر این باور است که منشا پسماند، به تنهایی نشان نمی‌دهد که این ترکیبات برای محیط خطرناک هستند یا نه، بلکه ترکیب ماده، میزان تولید، غلظت آلاینده، شرایط رهاسازی و ... هم در تعیین مخاطرات ناشی از این ترکیبات موثر هستند.
گلزاری افزودن کاه و کلش، شاخه‌های هرس شده، پوست میوه و دیگر بقایای محصولات کشاورزی به خاک را در شرایط مناسب عاملی برای بهبود وضعیت خاک می‌داند اما اگر همین مواد به شکل نامناسب وارد آب و خاک شوند، می‌توانند میزان اکسیژن موجود در این محیط‌ها را مختل کنند. بنابراین محصولی که می‌تواند برای ما ارزش افزوده داشته باشد، در صورت مدیریت نامناسب آلاینده می‌شود.
حجم زیاد ماده آلی و کاهش اکسیژن آب
به گفته این عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست، اگر حجم زیادی از مواد آلی وارد رودخانه‌ها شوند، میکروارگانیزم‌ها اقدام به تجزیه این مواد کرده و در نتیجه افزایش فعالیت آنها، اکسیژن محلول در آب کاهش می‌یابد. هرچه ورودی بار آلی به رودخانه‌ها افزایش می‌یابد، بر نرخ اکسیژن در دسترس آبزیان تاثیر می‌گذارد. مواد مغذی زیاد مثل نیتروژن و فسفر که در بقایای گیاهی مثل کود و ... وجود دارد، اگر وارد منابع آب شوند، شکوفایی جلبکی ایجاد کرده و این توده جلبکی، اکسیژن آب را کاهش می‌دهد.
پسماندهای آلی وقتی تجمیع می‌شوند، نمک، مواد آلی محلول و ترکیبات نیتروژنی دارند که به خاک و آب‌های زیرزمینی وارد می‌شوند و به این منابع آسیب می‌زنند. او سوزاندن کاه و کلش و بقایای گیاهی را هم عاملی برای تولید ذرات معلق و آلودگی هوا معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که در ارتباط با آلایندگی پسماندهای کشاورزی، مسئله اصلی وجود پسماند نیست؛ بلکه تولید بدون برنامه و مدیریت پسماند به همراه انباشت نامناسب و ورود بدون کنترل آنها به محیط، باعث می‌شود که به جای تولید انرژی و کمپوست از این ترکیبات و استخراج مواد ارزشمند و تبدیل آن به یک منبع اقتصادی، ضایعات کشاورزی به عاملی برای آسیب زدن به محیط زیست تبدیل شوند.
حذف قدرت خودپالایی، زنگ خطر جدی
به گفته گلزاری، خطر پسماندهای کشاورزی زمانی افزایش می‌یابد که میزان ورودی به محیط از ظرفیت و قدرت خودپالایی اکوسیستم بیشتر شود. در این صورت امکان آلوده شدن محیط وجود دارد. وقتی پسماند کشاورزی را در خاک انباشت می‌کنیم، بدون آنکه شیرابه‌اش را کنترل کنیم، احتمال آلودگی آب زیرزمینی افزایش می‌یابد. گاهی انباشت پسماندهایی از این دست باعث فعالیت بی‌هوازی میکروارگانیزم‌ها و تولید گاز متان می‌شود. مگس در اطراف مراکز تجمع این ترکیبات جمع شده و مشکلات بهداشتی به‌وجود می‌آورد.
او یادآوری می‌کند که همه محصولات کشاورزی آلودگی‌های شیمیایی هم دارند زیرا برای تولیدشان از سم و کود استفاده می‌شود. تفاله میوه ممکن است به آفت‌کش‌ها، ترکیبات آنتی‌بیوتیکی یا بیولوژیکی آلوده باشد. برای بررسی دقیق‌تر آثار پسماندهای کشاورزی حتما باید ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی آنها استخراج شود. میزان فسفر، نمک، آفت‌کش و ... سنجیده شود تا غلظت آلاینده‌ها را به دست بیاوریم و درباره اثرات آن صحبت کنیم.
آلودگی‌های خاص صنایعِ پس از برداشت
به اعتقاد گلزاری، آلودگی محصولات کشاورزی صرفا به مزرعه و خروجی‌های آن وابسته نبوده و صنایع پس از برداشت مثل سورتینگ، استخراج آب میوه، روغن کشی و ... آلایندگی‌های خاص خود را دارند. مثلا در فرآیند شست‌وشو، میزان مواد معلق و انتقال آلایندگی افزایش می‌یابد. در سورتینگ، محصولات غیرقابل مصرفی داریم که شیرابه تولید کرده و باعث تجمع حشرات می‌شوند. در آبگیری، بار آلی به خاطر هسته و تفاله‌های خروجی واحد فرآوری بالا می‌رود. در روغن‌کشی، ترکیبات فنلی و افزایش اسیدیته را در پساب خروجی کارگاه شاهد هستیم.
او به‌عنوان مثال توضیح می‌دهد که در موضوع فرآوری زیتون، شوری پساب خروجی این واحدها بالاست زیرا در چنین واحدهایی از ترکیبات آب و نمک استفاده می‌کنند. این شوری ممکن است به خاک منتقل شود. خروجی این واحدها حاوی مواد شوینده و ضدعفونی کننده بوده که در آب ایجاد حالت سمی برای آبزیان می‌کند و خروجی چنین واحدهایی نیاز به تصفیه ابتدایی دارد.
این عضو شورای راهبردی محیط زیست تاکید می‌کند که در فرآیند بسته‌بندی محصولات کشاورزی هم آلودگی‌های پلاستیک، کارتن و غیره ایجاد می‌شود و واقعا داده‌ای درباره حجم پسماند تولیدی در این بخش، در اختیار نداریم. برای همه این موارد باید مطالعه انجام شود و برای حل معضلات ناشی از آن، راهکار داشته باشیم.
بار آلی بالای صنایع فرآوری زیتون
اخیرا مردم رودبار نسبت به آلایندگی واحدهای فرآوری زیتون این شهر و ورود پساب به سفیدرود معترض شده‌اند. این کارگاه‌ها چقدر بر محیط زیست منطقه تاثیر می‌گذارد؟ گلزاری، پساب واحدهای فرآوری زیتون را یکی از نمونه‌های شناخته شده پساب‌های با بار آلی بالا در صنعت غذا معرفی می‌کند. به گفته او، بر اساس گزارشی که اخیرا منتشر شده، در رودبار 10 واحد روغن‌کشی صنعتی وجود دارد که 24هزار تن تولید دارند و بر اساس گزارش منابع خبری، 100 واحد بسته‌بندی زیتون در این شهر قرار دارند.
پساب حاصل از واحدهای فرآوری این شهر، حاوی محلول‌های معلق، اسیدهای آلی چرب و ترکیبات فنلی هستند که بسته به دستگاه روغن‌کشی و میزان آب مصرفی و ... شرایط آلایندگی متفاوتی را ایجاد می‌کنند. این عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست، میزان مواد معلق واحدهای فرآوری زیتون رودبار را 12 گرم در لیتر و غلظت کل ترکیبات فنلی را 3.5 گرم بر لیتر، بر اساس مقالات منتشر شده در این حوزه معرفی کرده و میزان اسیدیته (PH) خروجی از این واحدها را پنج اعلام می‌کند.
با تکیه بر این اعداد، خروجی واحدهای فرآوری زیتون رودبار را عاملی برای افزایش فعالیت میکروارگانیزم‌ها و اثر منفی بر اکسیژن محلول در آب رودخانه معرفی می‌کند که فشار بر اکوسیستم را افزایش می‌دهد. به گفته گلزاری، اگر با روش سنتی پرس، روغن زیتون استخراج شود و برای فعالیت این واحدها هم 400 لیتر آب مصرف شود، با در نظر گرفتن ظرفیت اسمی 24 هزار تنی واحدهای مستقر در رودبار، حجم پساب تولیدی در این واحدها چیزی حدود 9 هزار و 600 متر مکعب خواهد بود. این میزان پساب، اگر بدون تصفیه وارد رودخانه شود، می‌تواند مشکل‌ساز شود اما برای پاسخ علمی‌تر، حتما باید از این منطقه نمونه‌گیری اصولی انجام شود تا با قطعیت بالا درباره میزان آلایندگی آنها نظر ارائه شود.
پایش مستمر، راه حل مشکل
به اعتقاد گلزاری، در منطقه رودبار حتما باید با تخلیه غیرمجاز خروجی واحدهای فرآوری زیتون برخورد شود. کنترل در مبدا انجام شده و مراحل پیش تصفیه و تصفیه حداقلی بر پساب حاصل از فعالیت آنها پیگیری شود. این عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست تاکید می‌کند که پسماند کشاورزی ذاتا مشکل‌ساز نیست؛ ولی اگر حجم زیادی از این پسماند را تولید کرده و در محل نامناسب قرار دهیم، قطعا آلودگی محیط زیست را به همراه خواهد داشت.
صنایع فرآوری کشاورزی در زمینه آلایندگی اهمیت بیشتری دارند زیرا فرآیند شست‌وشو و استخراج ترکیبات، بار آلی بیشتری وارد محیط می‌کند و راهکار حل مشکل هم فقط جمع‌آوری و دفع اصولی پسماند نیست. گاهی باید اقدامات اصلاحی روی روش‌های استخراج و ورودی‌ها انجام شود تا با بهبود فرآیندها، میزان آلایندگی کاهش یابد. باید پایش مستمر در این واحدها داشته باشیم تا خروجی آنها به خوبی مدیریت شود.
