میدان نفتی سهراب، هورالعظیم را میبلعد؟
مجوز توسعه میدان نفتی سهراب در حساسترین بخش هورالعظیم با مخالفت گسترده روبهرو شده است
هفت صبح، نادره وائلیزاده| « مجوز محیطزیستی طرح توسعه میدان نفتی سهراب باید ابطال شود »؛ این مطالبه تعدادی از کنشگران و اساتید دانشگاه است که در جلسه با سازمان حفاظت محیطزیست مطرح شد. «میدان نفتی سهراب» پنجمین میدان نفتی در تالاب مرزی هورالعظیم در خوزستان است که طرح توسعه آن با بیش از 20 حلقه چاه جدید در بکرترین نقطه هور، از چند سال پیش با مخالفتهای بسیاری روبهرو بود.
شرکت مهندسی و توسعه نفت (متن) 28 مرداد از صدور مجوز محیطزیستی این طرح خبر داد که واکنش کنشگران محیطزیست را در پی داشت. حالا سازمان حفاظت محیطزیست میگوید که در مقابل عمل انجام شده قرار گرفته و «مجوز طرح توسعه میدان نفتی سهراب به صورت محرمانه در دولت قبل صادر شده است.»
طرح توسعه میدان سهراب در جلسه کمیته ارزیابی اثرات زیستمحیطی در 22 آذر 1402 به دلیل احتمال بروز آسیبهای گسترده و خشک شدن بخشهای قابل توجهی از تالاب هورالعظیم، رد شده بود. اما «مرجان شاکری» مدیرکل دفتر ارزیابی سازمان حفاظت محیطزیست میگوید: «در سال 1402 رئیس وقت سازمان حفاظت محیطزیست (علی سلاجقه) مجوز کلی میدان نفتی سهراب را صادر کرده و حفر بیش از 20 حلقه چاه توسط وزارت نفت را تایید کرده است. اما با توجه به اینکه مکاتبات جزو اسناد طبقهبندی شده و محرمانه حساب میشود، قابلیت انتشار عمومی ندارد.
این مجوز برای حفاری چاهها به صورت مورب است ولی مکان و چگونگی حفاری مشخص نشده است.» او در نشست ویژه هماندیشی هورالعظیم و بررسی مجوز طرح توسعه میدان نفتی سهراب، توضیح میدهد: «باتوجه به صدور مجوز، قرار بر این شد که در دولت چهاردهم بررسی طرح در دستورکار قرار گیرد تا تمهیداتی انجام شود که حداقل اثرگذاری را بر تالاب هورالعظیم داشته باشد.» شاکری پیش از این نیز گفته بود: «مجوز میدان نفتی سهراب پس از انجام مطالعات گسترده و بررسیهای تخصصی و موافقت معاونت دریایی و تالابها و با اعمال الزامات و تمهیدات سختگیرانه زیستمحیطی صادر شده است.»
او میگوید: «روند ارزیابی اثرات محیطزیستی تاکنون در کشور بهصورت مشارکتی نبوده اما سازمان علاقهمند به استفاده از نظر متخصصان و ذینفعان است. بنابراین نظرات درباره بازنگری و اصلاحات گزارش را میتوانیم به صورت تکمیلی دریافت و به گزارش اضافه کنیم.»
«نشست ویژه هماندیشی هورالعظیم و بررسی مجوز طرح توسعه میدان نفتی سهراب» با فراخوان شورای هماهنگی شبکه ملی تشکلهای محیطزیست، بعد از پیگیریها و مکاتبات این شبکه با موضوع مطالبه شفافیت و ارائه توضیح درباره صدور مجوز طرح توسعه میدان نفتی سهراب و با توجه به مطالبات و نقدهای تشکلها و کنشگران و کارشناسان این حوزه به ویژه انتقادات شبکه خوزستان و فعالان مرتبط با تالاب هورالعظیم، عصر دوشنبه 16 شهریور در سازمان حفاظت محیطزیست و به میزبانی دفتر ارزیابی تشکیل شد و بیش از چهار ساعت طول کشید.
هورالعظیم، آخرین بازمانده تالابهای بینالنهرین در جنوب غربیترین نقطه کشور در خوزستان است که یک سوم آن در ایران و دوسومش در عراق واقع شده است. این تالاب که پیش از این با ساخت سد کرخه با چالش مواجه شده بود، از دهه 80 با فعالیت میادین نفتی آزادگان شمالی، آزادگان جنوبی، یاران شمالی و یاران جنوبی به مرز بحران رسیده است.
مجوز دو حلقه چاه میدان نفتی سهراب و 40 کیلومتر خطوط انتقال در سال 1401 توسط سازمان حفاظت محیطزیست صادر شد. طرح توسعه سهراب شامل احداث 6 محوطه سرچاهی (پد) و بیش از 20 حلقه چاه جدید است که در قالب قرارداد IPC و برای یک دوره ۲۰ ساله به شرکت انرژی دانا واگذار شده است. این چاهها قرار است در نقطه صفر مرزی در بکرترین نقطه هورالعظیم که تنها قسمت زیستگاهی و زنده تالاب است حفاری شود.
از تعارض تا تخاصم و فروپاشی
«حسین محمودی» جامعهشناس محیطزیست و عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در این نشست طرح توسعه میدان نفتی سهراب را از لحاظ اجتماعی فاقد توجیه دانست و نسبت به اعتراضات اجتماعی در پی صدور مجوز اجرای این طرح در مناطق حاشیه هورالعظیم هشدار داد. او میگوید: «کمتر از چهار ماه دیگر در شهر رفیع (در حاشیه هورالعظیم) که شهر قدیمی با تمدن پنج هزار ساله است اتفاقاتی خواهد افتاد که سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت نفت باید درباره آن به نهادهای امنیتی پاسخ بدهند.
چندماه پیش در این شهر با ورود یک دکل حفاری نفت، میان جوانان جویای کار و پیمانکار نفت درگیری رخ داد و چند نفر به زندان افتادند. اکنون سازمان محیطزیست دست روی نقطهای گذاشته که آتش زیر خاکستر است. در حالیکه طبق بخشنامه رئیسجمهور هیچ وزارتخانهای نباید تصمیماتی بگیرد که موجب آشوب در خیابان و یا اعتراضات اجتماعی بشود و شما با این مجوز دارید در غرب کارون چنین اتفاقاتی را رقم میزنید.» محمودی به مشکلات تجمعی و انباشته شده در مناطق غرب کارون اشاره میکند که در مطالعات اجتماعی اخیر که توسط او انجام شده مورد بررسی قرار گرفته است:
«مردم محلی در غرب کارون، معتقدند که شرکت نفت، هور و زمینهایشان را گرفته و نهایتا فرزندانشان ناطور (نگهبان) شدهاند؛ که من نامش را «سندرم ناطور» گذاشتهام. حضور نفت در این مناطق با سابقه نفت در جاهایی مثل آبادان که امکان رشد تدریجی برای مردم بومی وجود داشت متفاوت است و عملا مردم محلی را آدم حساب نکردهاند.» او درباره نتایج سه مطالعه اجتماعی که تاکنون درباره فعالیتهای نفت در غرب کارون انجام شده توضیح میدهد: «مطالعات سال 1395 نشان داد که مردم در غرب کارون دچار روحیه بیگانگی شدهاند؛ یعنی آغاز تلاطمهای اجتماعی بین نفت و مردم.
در مطالعات سال 1400 تعارضها آشکار شد و نتایج حاکی از آن بود که وضعیت از حالت نارضایتی که در سال 95 داشتند به تعارض و تخاصم رسیده است. آخرین مطالعه که در سال 1404 انجام دادم اما نشان میدهد که ما از تخاصم رد شدیم و شرایط از لحاظ اجتماعی قابلبازگشت نیست. برای همین است که پیشبینی میکنم تا کمتر از چهار ماه دیگر آشوبها در شهر رفیع و جلوی فرمانداری هویزه و بعدتر جلوی فرمانداری دشتآزادگان و بستان اتفاق خواهد افتاد. چون دیگر وارد فاز فروپاشی ساختاری و زوال زیستپذیری شدیم.
بنابراین از لحاظ اجتماعی دیگر نمیتوان هیچ طرح توسعهای را در فاصله 25-5 کیلومتری مناطق مسکونی ایجاد کرد و طرحها باید در جاهای دورتر از مراکز جمعیتی اجرا شود. بدین ترتیب براساس دادههای این تحقیق، طرح توسعه میدان نفتی سهراب از لحاظ اجتماعی هیچ توجیهی ندارد.» محمودی گزارش ارزیابی طرح توسعه سهراب را فاقد اعتبار میداند و با ابراز نگرانی از احتمال صدور مجوز احداث 540 چاه نفت جدید در هورالعظیم از سوی سازمان حفاظت محیطزیست، میگوید: «در اوایل دهه 80 وقتی اولین مجوز استخراج نفت در هورالعظیم صادر شد قرار بود به مخازن یک و2 (شمال تالاب) کاری نداشته باشند.
اکنون باتوجه به تخریبهایی که در جنوب هورالعظیم رخ داده، سازمان حفاظت محیطزیست میتوانست بهجای توسعه سهراب در منطقه حساس در شمال تالاب، مجوز توسعه در جنوب آن را بدهد که تخریب کمتری در پی دارد. از سوی دیگر، ظرفیت اسمی توسعه این میدان 30هزار بشکه در روز است اما ظرفیت واقعی آن روزانه هشت هزار بشکه هم نیست. بنابراین ارزش ریالی آن در مقابل تخریب گسترده تالاب توجیهپذیر نیست. با این مجوز، باید فاتحه هورالعظیم را بخوانیم، کانون جدید گرد و غبار مبارکمان باشد.»
پسماندهای نفتی در حریم هور
«نغمه مبرقعی» یکی دیگر از اعضای هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه بهشتی همچنین با تاکید بر انجام طرح احیای هورالعظیم، برآورد خسارتهای نفت و لزوم بازنگری در محلهای نمونهبرداری و پایش، از گزارش ارزیابی زیستمحیطی طرح توسعه سهراب انتقاد میکند: «یکی از چاهها به موازات دایک مرزی نیست و روی جاده امام رضا (حدفاصل مخازن یک و دو تالاب) قرار دارد که جای حساسی است و باید برای آن فکری کرد.
لندفیل (محل دفن زباله) در حریم کیفی هورالعظیم قرار دارد و نیاز به گزارش ارزیابی جداگانه داشت که انجام نشده. همچنین در گزارش باید مشخص شود که بعد از سپری شدن زمان بهرهبرداری، محلهای آسیبدیده چگونه احیا میشود.» محمدرضا نظری، عضو دیگر هیئت علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی همچنین معتقد است: «پرسش اصلی در این طرح این است که آیا هورالعظیم مرزهای اکولوژیک را رد کرده یا خیر؟
اگر از این مرحله گذرکرده باشد دیگر گزارش ارزیابی معنایی ندارد و قابلقبول نیست و دادن مجوز هم صرفا یک مسئله سیاسی خواهد بود.» او در این نشست با انتقاد از سازوکار ارزیابی اثرات زیستمحیطی در سازمان محیطزیست میگوید: «این روش نمیتواند خسارتهای وارده را به صورت واقعی نشان دهد. علاوه بر این با توجه به سابقه فعالیتهای نفتی باید رفتارها، پیامدها، تعهدات و اثرات آن پیش از هرچیزی آسیبشناسی شود.»
مجوز سهراب را لغو کنید
محمد الموتی دبیر شبکه تشکلهای مردمنهاد محیطزیست و منابع طبیعی کشور، در این نشست لغو مجوز طرح توسعه میدان نفتی سهراب را مطالبه اغلب حاضران در این نشست عنوان کرد: «اعتقاد کنشگران بر این است که وزارت نفت به هیچکدام از تعهداتش در سالهای گذشته عمل نکرده بنابراین وعدههایش پذیرفتنی نیست. ما مخالف توسعه نیستیم اما توسعه نفتی در دهههای گذشته منجر به خشک شدن مخازن 3و4و5 هورالعظیم یعنی بیش از نیمی از آن شده به همین دلیل بیاعتمادی زیادی ایجاد کرده است.»
علی طهماسبی کنشگر محیطزیست از خوزستان نیز خواستار ابطال مجوز طرح توسعه سهراب میشود و میگوید: «مدیرکل خوزستان نباید در نقش وکیلمدافع نفت باشد. در گزارش ارزیابی درجه تخریب برگشتناپذیر برآورد شده و مجری با زرنگی نتایج را کماثر جلوه داده است. مسائل اجتماعی از مسائل فنی جدا نیست و در کنوانسیون رامسر، این دو به عنوان بخشهای جداییناپذیر معرفی شدهاند.»
همچنین قاسم سلیمی کنشگر محیطزیست از خوزستان در این نشست با تاکید بر لغو مجوز میدان سهراب، میگوید: «روستاهای اطراف هورالعظیم همه تخریب شده و اهالی به مناطق حاشیه اهواز مهاجرت کردهاند. مردم بومی از اقدامات وزارت نفت خسته شدهاند و آنها را قبول ندارند و میدان سهراب را تیر خلاص به هور میدانند. اگر این مجوز لغو نشود به اعتراضات اجتماعی کشیده میشود.»
عارف رزیجی معلم و فعال رسانهای در سوسنگرد در ادامه میگوید: «اعتراضات اجتماعی در حال حاضر نیز در مناطق حاشیه تالاب در جریان است و جوانان جویای کار از یک ماه پیش در مقابل فرمانداری هویزه صف کشیدهاند. این مجوز مرگ نهایی ما و هورالعظیم خواهد بود. اهالی هیچ سودی از نفت نمیبرند و تجربه نشان داده آلودگی و بیماری و مهاجرت تنها رهاورد آن است.»
