نجات پلیکان‌های گرفتار در دریاچه ارومیه
کاهش تراز و افزایش شوری دریاچه ارومیه، بال‌های پلیکان‌ها را با بلور نمک سنگین کرده و امکان پروازشان را سلب می‌کند
گروه محیط زیست| آشی که انسان‌ها برای دریاچه ارومیه پخته‌اند، دامن پلیکان‌های بخت برگشته جوان این دریاچه را گرفته است. پلیکان‌هایی که ساکنان قدیمی دریاچه بوده و هر سال بهار و تابستانشان را در این دریاچه می‌گذراندند، حالا با تبدیل آب دریاچه به یک محلول فوق اشباع از نمک، زمین‌گیر می‌شوند و بلورهای نمک شکل گرفته در لابه‌لای پرهای پلیکان‌های بی‌تجربه، قدرت پرواز آنها را سلب می‌کند. مسئولان محیط زیست می‌گویند که در دهه هفتاد و پسروی آب دریاچه ارومیه هم شاهد چنین مشکلی بوده‌اند. آنها برای حل مسئله، از یک نسخه مسکن یعنی شست‌وشوی پرندگان گرفتار استفاده می‌کنند اما تنها راه حل پایدار، تلاش برای احیای مجدد دریاچه است تا چرخه مختل شده زندگی در این دریاچه به روال عادی بازگردد.
تابستان 1403 بود که برای نخستین بار کل دریاچه ارومیه در تابستان خشک شد و امیدها برای احیای تنها پروژه محیط زیستی که با صرف بودجه هنگفت، با شکست مواجه شده بود، از دست برود؛ اما باز هم طبیعت با دریاچه همراه شد و سال آبی گذشته، بار دیگر نگین شمالغرب از مرگ قطعی نجات یافت. البته هنوز وضعیت دریاچه با شرایط عادی فاصله معنی‌داری دارد.
در انتهای سال آبی گذشته، همچنان تراز اکولوژیک دریاچه حدود 3.5 متر پایین‌تر از وضعیت نرمال بود و این موضوع یعنی دریاچه هنوز قادر نیست کارکردهای طبیعی و زیستی خود را حفظ کند. پایین بودن تراز اکولوژیکی دریاچه، آن را به دامگاهی بزرگ برای پلیکان‌ها تبدیل کرده است؛ زیرا بلورهای نمک تشکیل شده روی بال‌های آنها، قدرت پروازشان را سلب کرده و زمین‌گیرشان می‌کند. اگر محیط‌بان‌ها، طی فرآیند گشت‌زنی، پلیکان‌های گرفتار را پیدا نکنند، این پرندگان آن‌قدر در آب فوق اشباع می‌مانند که از بین بروند.
گیر افتادن پلیکان‌ها طبیعی است
اما آیا راهی برای جلوگیری از گیرافتادن این ساکنان قدیمی دریاچه ارومیه به دلیل سنگینی بال و تشکیل بلورهای نمک وجود ندارد؟ علیرضا سیدقریشی معاون محیط زیست طبیعی آذربایجان غربی در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که چنین رخدادهایی برای جایی مثل دریاچه ارومیه طبیعی است.او می‌گوید که در دریاچه ارومیه پهنه‌هایی وجود داشته که طی چند سال خشک بوده‌اند، اکنون آن پهنه‌ها آبگیری شده و تعداد محدودی از پلیکان‌هایی که عمدتا در تالاب‌های جنوبی هستند؛ وارد عرصه‌های شمالی و خود پهنه دریاچه شده‌اند. این پلیکان‌ها چون تجربه زندگی در دریاچه ارومیه را نداشتند، دچار مشکلات می‌شوند. به گفته قریشی، اواخر دهه 70 که دریاچه ارومیه پسرفت داشت هم این اتفاق برای پلیکان‌ها می‌افتد. تنها راه‌حلی که او پیگیری می‌کند هم؛ افزایش گشت‌زنی‌ها برای شناسایی پلیکان‌هایی است که گیر افتاده‌اند.
کسب تجربه توسط پلیکان‌ها
معاون محیط زیست طبیعی آذربایجان غربی، تعداد پلیکان‌هایی که به چنین مشکلی برخورد کرده‌اند را چهار تا پنج قطعه اعلام می‌کند و اطمینان می‌دهد که آنهایی که گرفتار شده‌اند، سال آینده دیگر به عرض‌های بالاتر نمی‌آیند که نتوانند به پیکره اصلی تالاب باز گردند. اگر پلیکان‌ها بعد از ورود به آب‌های فوق اشباع نمک، خود را بلافاصله به تالاب رسانده و شست‌وشو بدهند، دچار چنین مشکلی نمی‌شوند. آنها به تدریج یاد می‌گیرند که در مواجهه با بخش‌های فوق اشباع چگونه رفتار کنند؛ همان‌طور که اکنون فلامینگوها یاد گرفته و به سمت آب‌های اشباع شده نمی‌روند.
به اعتقاد قریشی، اگر سال آینده تراز آب دریاچه ارومیه بالاتر باشد، شوری آب کاهش یافته و دیگر پلیکان‌ها گیر نمی‌افتند. او درباره مدت زمانی که پرنده باید در آب فوق اشباع باقی بماند تا قدرت پروازش از دست برود، اطلاعاتی در دسترس ندارد اما بر این باور است که افزایش میزان بلورهای نمکی، قدرت پرواز پرنده را با مشکل مواجه می‌کند. به گفته معاون محیط زیست طبیعی آذربایجان غربی، این روزها به تدریج فصل مهاجرت پلیکان‌ها از دریاچه ارومیه فرا می‌رسد و کار آنها برای گشت‌زنی و یافتن پلیکان‌های گرفتار هم کم می‌شود.
آب فوق اشباع، عاملی برای تشکیل بلور
رضا علی اصل پرنده شناس نیز در گفت‌وگو با هفت صبح توضیح می‌دهد که مطالعه‌ای درباره زمان مورد نیاز برای تشکیل بلور در لابه‌لای پرهای پلیکان‌ها انجام نشده است. او می‌گوید که قطعا این پرنده بلافاصله بعد از نشستن در آب فوق اشباع دچار مشکل نمی‌شود. تشکیل بلور در جایی مثل دریاچه ارومیه یا گنبدهای نمکی، بعد از تبخیر آب اتفاق می‌افتد. برای بلور بستن نیاز به زمان داریم و اگر پرنده چند مدتی داخل آب باشد، دچار تشکیل بلور در لابه‌لای پرهایش می‌شود.
علی اصل درباره اینکه آیا پرنده یاد می‌گیرد که دیگر به آب‌های فوق اشباع مراجعه نکند، خیلی مطلق نظر نمی‌دهد ولی بر این باور است که مسلما پرنده‌ها و حیات وحش، سیستم هوشمندی داشته و در مواجه با خطر، یاد می‌گیرند که چگونه رفتار کنند.او شست‌وشوی پرهای پلیکان‌های گرفتار شده در آب‌های فوق اشباع دریاچه ارومیه را بهترین اقدام در شرایط کنونی می‌داند زیرا اگر پرهای پرنده آن‌قدر سنگین شده که قدرت پرواز ندارد، راه دیگری باقی نمی‌ماند.
خشک شدن دریاچه ارومیه تقصیر انسان‌هاست و در شرایطی که حجم آب آن‌قدر نیست که نمک محلول در دریاچه رقیق شود، تشکیل بلور در پرهای پرندگان رخ می‌دهد و محیط زیست هم باید بعد از شست‌وشوی پرندگان، آنها را رهاسازی کند. در واقع اداره محیط زیست برای حل مسئله از داروی مسکن استفاده می‌کند؛ در حالی که مقصر این وضعیت، مجموعه‌ای از بخش‌های دولت و نظام حکمرانی هستند که این روز را برای دریاچه ایجاد کرده‌اند.
پرنده آب فوق اشباع را تشخیص نمی‌دهد
گشت‌زنی در بستر خشک دریاچه ارومیه به دلیل شرایط باتلاقی آن کار راحتی نیست و پرنده‌ای که در تله بلورهای نمک گیر افتاده، اگر در جریان گشت‌زنی‌ها کشف نشود، راه نجاتی ندارد. آیا امکانی برای مقابله با حضور پرندگان در آب‌های فوق اشباع دریاچه ارومیه وجود دارد؟ آیا پرنده قدرت تشخیص آب فوق اشباع را ندارد؟
این پرنده شناس توضیح می‌دهد که پرندگان آب فوق اشباع دریاچه را تشخیص نمی‌دهند و تنها راه مقابله با حضور آنها در چنین آب‌هایی ترساندن پرنده است. ولی همه راهکارهایی که برای دور نگه داشتن پرندگان از یک محیط طراحی شده، مخصوص محدوده‌های کوچک است. مثلا راهکارهایی وجود دارد که مرغ‌های زنبورخوار را از کندوهای عسل دور نگه داریم اما دریاچه ارومیه یک پهنه وسیع بوده و نصب سازه هم ممکن است روی وضعیت هیدرولوژیکی دریاچه تاثیر بگذارد. در چنین شرایطی یک عجز خاصی به سراغ انسان می‌آید.
علی اصل می‌گوید: همه فریادهایی که بچه‌های محیط زیست می‌زنند، به خاطر این است که در مراحل بعدی بحران‌های محیط زیستی، دیگر نمی‌توان اقدام خاصی انجام داد. در شرایط فعلی دریاچه ارومیه، تنها راه همان رصد کردن منطقه و شستن پرهای پلیکان‌هاست. البته او به این نکته دیگر هم اشاره می‌کند؛ اگر راهکار خوبی هم وجود داشته باشد، آیا عزم و بودجه‌ای برای اجرایش هست؟ پاسخش هم این است: «قطعا نیست».
پلیکان‌ها شاید با شست‌وشوی بال‌های نمک‌گرفته دوباره پرواز کنند، اما تا زمانی که تراز دریاچه ارومیه به وضعیت اکولوژیک بازنگردد، پرواز آنها تنها مسکنی موقت برای زخمی عمیق‌تر است.
