سموم در کمین پرندگان مهاجر ایران

‌گروه محیط زیست| شواهد علمی محکمی درباره آثار مستقیم سموم، بر برخی پرندگان مهاجر در سطح بین‌المللی وجود دارد؛ اما به نظر نمی‌رسد که در ایران طی یک دهه گذشته، لاشه پرندگان مهاجر در همه تالاب‌ها یا زیستگاه‌های مهم پرندگان به‌طور منظم از نظر سم‌شناسی بررسی شده باشند یا نتایج چنین پایشی، به‌صورت عمومی منتشر شده باشد؛ زیرا ابراهیم شکوهی پرنده شناس هم تنها موردی که درباره پایش سموم در ایران به خاطر می‌آورد، مربوط به مرگ دسته جمعی چنگرها و فلامینگوهای میانکاله است که آن هم در اثر بوتولیسم بوده است. البته این پرنده شناس، خوردن لاشه مسموم، به‌خصوص در فصل مهاجرت پرندگان شکاری را یکی از دلایل مرگ و میر این پرنده‌ها اعلام می‌کند و بر این باور است که عدم دفن صحیح لاشه‌های آلوده واحدهای دامپروری هم می‌تواند در این گروه از پرندگان، زمینه مرگ و میر را فراهم کند.

شنبه گذشته، روز جهانی پرندگان مهاجر بود. هر ساله دومین شنبه ماه مه و دومین شنبه ماه اکتبر به‌عنوان روز جهانی پرندگان مهاجر برگزار می‌شود. این دو تاریخ از زمان اوج مهاجرت پرندگان در نیمکره‌های شمالی و جنوبی گرفته شده و هدف از برگزاری این روز، جلب توجه همگانی به موضوع پرندگان مهاجر است. یکی از موضوعات مهم و موثر بر زندگی پرندگان مهاجر، موضوع آلودگی زیستگاه‌ها به سموم کشاورزی و مرگ و میر ناشی از آن است اما کارشناسان می‌گویند که در ایران مطالعات دقیقی در این رابطه وجود ندارد یا دست کم، گزارش رسمی درباره مرگ و میر ناشی از سموم مصرف شده در بخش کشاورزی، منتشر نشده است.

تاثیر سموم بر توان مهاجرت

پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که سموم کشاورزی از چند مسیر می‌توانند پرندگان مهاجر را تهدید کنند. مسمومیت مستقیم و مرگ، اختلال در جهت‌یابی و زمان‌بندی مهاجرت، کاهش وزن و ذخایر انرژی و اختلال در تولیدمثل و کاهش منابع غذایی در مسیر کوچ از مهمترین اثرات این ترکیبات بر زندگی پرندگان مهاجر هستند. اما اثر سموم همیشه به شکل تلفات گسترده و قابل مشاهده بروز نمی‌کند. گاهی پرنده زنده می‌ماند، ولی توان ادامه مهاجرت، تولید مثل و بقایش تحت تاثیر قرار می‌گیرد و این یعنی به مرور، جمعیت پرندگان مهاجر زمین از دست می‌رود.

عدم مطالعه آلودگی سموم در ایران

ابراهیم شکوهی پرنده شناس در گفت‌وگو با هفت صبح با اشاره به اینکه در فصل مهاجرت پرندگان مهاجر شکاری قرار داریم، توضیح می‌دهد که زمان مهاجرت این دسته از پرندگان در بازه زمانی اواخر مرداد و اوایل شهریور آغاز می‌شود و تا محدوده آبان ماه ادامه می‌یابد. به گفته او، پرندگان شکاری ایران شامل شاهین‌ها، عقاب‌ها، بازها، دال‌ها (کرکس‌ها)، سنقرها، کورکور و سارگپه‌ها هستند و نیمه دوم مهر، زمان اوج مهاجرت عقاب‌ها به شمار می‌رود. کمی بعدتر هم مهاجرت دال‌ها یا کرکس‌ها آغاز می‌شود.

شکوهی می‌گوید که در ایران به‌طور خاص مطالعه‌ای درباره تاثیر آلودگی سموم بر وضعیت مهاجرت پرندگان و مرگ و میر آنها انجام نشده اما این ترکیبات به دو روش عمده پرندگان شکاری را مسموم می‌کنند. اولین روش مربوط به داروهایی می‌شود که در دامپروری صنعتی استفاده می‌شوند. خوشبختانه استفاده از این ترکیبات در کشورها ممنوع شده و در ایران هم ممنوع است. ترکیباتی مثل دیکلوفناک برای این پرندگان مضر بوده و اگر لاشه‌های آلوده به این ترکیبات به صورت صحیح و بهداشتی دفن نشوند، پرندگان لاشه‌خوار در زمستان و حتی برخی عقاب‌ها که رژیم لاشه‌خواری دارند، با تغذیه از این بقایا دچار تلفات می‌شوند.

از نگاه این پرنده شناس، دومین روشی که ترکیبات به کار رفته در بخش کشاورزی بر پرندگان مهاجر تاثیر می‌گذارند، استفاده از سموم کشاورزی یا لاشه‌های مسمومی است که بر اثر تعارض بین مردم و حیات وحش مخصوصا پستانداران شامل گرگ، پلنگ و خرس در محیط رها می‌شوند. این لاشه‌های مسموم همیشه توسط پستاندار هدف خورده نمی‌شوند بلکه گاهی حیوانات غیرهدف مثل کلاغ‌ها، پرندگان لاشه‌خوار و حتی دال یا عقاب طلایی که غذا گیر نیاورده، به ناچار به چنین لاشه‌ای پناه برده و از آن تغذیه می‌کنند، به این ترتیب زمینه مرگ پرنده فراهم می‌شود.

تاثیر منفی حشره‌کش‌‌ها بر پرندگان

شکوهی با اشاره به تاثیر حشره‌کش‌ها بر چرخه زندگی پرندگان مهاجر، می‌گوید: در روزهایی که مصرف د.د.ت و مواد شبیه آن در جهان رایج بود، این ترکیبات به راحتی به زنجیره غذایی پرندگان شکاری منتقل می‌شد؛ زیرا پرندگان شکاری در راس هرم غذایی بودند و انباشت این مواد، به مرور با خاصیت بزرگ نمایی زیستی، باعث می‌شد که مقدار خیلی بیشتری از این سموم در زنجیره غذایی به شکارگر بالایی که در راس زنجیره غذایی قرار دارد، منتقل شود.

چنین سمومی بر روی ضخامت پوسته تخم این گروه تاثیر می‌گذاشت و باعث می‌شد که پوسته تخم پرندگان شکاری راحت‌تر شکسته شود. مشکلات دیگری هم برای آنها ایجاد می‌کرد. مطالعه مشخصی روی عقاب‌های ماهیگیر در این رابطه انجام شده بود، اما خوشبختانه با توجه به اطلاع‌رسانی‌های انجام شده و قوانین جدید بین‌المللی، جلوی مصرف چنین ترکیباتی گرفته شده است.

گزارش رسمی از مرگ و میر بر اثر سموم نداریم

شکوهی توضیح می‌دهد که ممکن است به صورت محلی بر اثر مصرف برخی سموم مخصوصا دیکلوفناک‌های استفاده شده در حیوانات دامپروری، مرگ پرندگان شکاری رخ داده باشد اما در اخبار به آن اشاره نشده و گزارش رسمی در این رابطه وجود ندارد. او تنها مورد مرگ و میر ناشی از سموم را مربوط به پرندگان آبزی و کنار آبزی میانکاله می‌داند که علت مرگ آنها بوتولیسم گزارش می‌شود. این سم، یک سم انسانی نیست و حاصل فعالیت بی‌هوازی میکروارگانیزم‌های ساکن در آب است.

طی یک دهه گذشته، 6 تا هفت مورد مرگ و میر گسترده پرندگان مهاجر گزارش شده که بیشتر مربوط به شیوع آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان بوده است. بررسی مطالعات علمی منتشرشده درباره پرندگان وحشی ایران نشان می‌دهد که پژوهش‌های موردی درباره آلودگی‌های شیمیایی و بررسی‌های آزمایشگاهی پس از رخدادهای مرگ‌ومیر انجام شده است؛ با این‌حال، در منابع عمومی بررسی‌شده، شواهدی از اجرای یک برنامه سراسری و مستمر برای سم‌شناسی لاشه پرندگان مهاجر در تالاب‌های کشور و انتشار منظم نتایج آن در دسترس نیست. بیشتر پایش‌های سازمان دامپزشکی متمرکز بر شیوع بیماری‌های همه گیر مثل آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان است به همین دلیل یک خلاء جدی، درباره بررسی تاثیر سموم بر زندگی پرندگان مهاجر در ایران، احساس می‌شود.