لکه‌های نفتی در خزر؛ خطر در مسیر ایران
مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست می‌گوید که مخاطرات آلودگی نفتی در دریای خزر عمدتا ناشی از فعالیت‌های استخراج و انتقال نفت در دریا و یا سوانح دریایی است
هفت صبح| تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که از سال 1401 تا 1405 دست کم هفت لکه نفتی بر پهنه‌های آبی دریای خزر به ثبت رسیده است اما در هیچ یک از منابع خبری خارجی، درباره منشا این آلودگی سخنی به میان نیامده است. به گفته مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست مخاطرات آلودگی نفتی در دریای خزر عمدتا ناشی از فعالیت‌های استخراج و انتقال نفت در دریا و یا سوانح دریایی است. جمهوری‌های آذربایجان و قزاقستان دو کشوری هستند که اکنون از منابع نفتی دریای خزر بهره می‌برند و می‌توانند منشا این آلودگی‌ها باشند.
تکرار مشاهده لکه‌های نفتی در این پهنه آبی باعث شده که مسعود پزشکیان که برای حضور در نشست فوق‌العاده سران کشورهای ساحلی دریای خزر به ترکمنستان سفر کرده بود، یکی از مهمترین محور گفت‌وگوهایش را مقابله با این پدیده اعلام کند. آن‌طور که کارشناسان می‌گویند، مطالعه دقیقی درباره تاثیر آلودگی نفتی بر سواحل ایران انجام نشده است اما از آنجا که جهت جریان‌های دریایی عمدتا از شمال به سمت جنوب است، ایران از نشت نفت تاثیر می‌گیرد و اگر تجهیزات کافی در سواحل شمالی نداشته باشیم، دچار مشکل می‌شویم.
خزر که لکه‌ای باقیمانده از اقیانوس تتیس است، هر روز کوچکتر می‌شود و پسروی آب آن به دغدغه اصلی کشورهای حاشیه این دریا تبدیل شده است؛ اما حضور حدود 3 درصد ذخایر اثبات‌شده نفت و نزدیک به 4 درصد ذخایر اثبات‌شده گاز جهان در این پهنه آبی، مخاطره نوظهوری برایش ایجاد کرده است. این مخاطره آن‌قدر جدی است که مسعود پزشکیان، رئیس جمهور در جریان سفر به ترکمنستان با هدف شرکت در نشست فوق‌العاده سران کشورهای ساحلی دریای خزر، مقابله با آلودگی‌های نفتی را یکی از مهمترین محور گفت‌وگوهایش اعلام می‌کند.
استخراج نفت توسط آذربایجان و قزاقستان
اگرچه ایران هنوز به باشگاه بهره‌برداران از ذخایر نفت و گاز خزر نپیوسته و اقدامات اولیه در این رابطه در سواحل چمخاله در دست پیگیری است، اما کشورهای همسایه در حال استخراج منابع نفت این دریا هستند. آیا این اقدامات بر سواحل ایران تاثیر جدی خواهد داشت و چرا این آلودگی‌ها به دغدغه رئیس جمهور تبدیل شده است؟ حمید علیزاده استاد پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که در حال حاضر برخی کشورها به‌خصوص جمهوری‌های آذربایجان و قزاقستان در خزر نفت استخراج می‌کنند، بنابراین اگر حادثه‌ای به‌وجود آید، مشکل فنی در تاسیساتشان رخ دهد یا حادثه طبیعی مثل موج سنگین و توفان در دریا اتفاق بیفتد، می‌تواند زمینه نفوذ نفت به دریا را فراهم کند. جریانات دریایی، نفت راه یافته به آب را به راحتی پخش می‌کنند و می‌توانند مناطق دورتر از استخراج نفت را هم تحت تاثیر قرار دهند.
به گفته علیزاده، خزر یک اکوسیستم بسته است، به همین خاطر تاثیر منفی نشت نفت در آن بسیار بیشتر است. اگر در جمهوری آذربایجان اتفاقی رخ دهد، به دلیل اینکه معمولا موج و جریان غالب در خزر از شمال به جنوب یعنی به سمت سواحل ایران است، آلودگی نفتی به سمت کشورمان می‌آید. ولی همه چیز بستگی به سیستم جوی حاکم در زمان بروز حادثه دارد. در صورت نشت نفت، ابتدا سواحل کشورهایی که منشا حادثه هستند آسیب می‌بینند و سپس سواحل ایران هم تاثیر می‌پذیرد.
سرعت پاکسازی وابسته به وجود امکانات
استاد پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی درباره مدت زمان مورد نیاز برای پاکسازی آلودگی‌های احتمالی رخ داده در خزر می‌گوید که معمولا بخش سنگین لکه‌های نفتی رسوب می‌کند و بخش خیلی سبک آن که فرار است تبخیر می‌شود. ولی بخش‌هایی از نشت نفت به ساحل چسبیده و زمینه مرگ و میر آبزیان را فراهم می‌کند. سرعت پاکسازی لکه‌های نفتی هم خیلی به این بستگی دارد که کشورهای ساحلی به‌خصوص خود جمهوری آذربایجان و ایران، چه میزان امکانات در منطقه برای جمع‌آوری نفت روی آب مستقر کرده باشند.
به گفته علیزاده، در ایران اگرچه محیط زیست موظف است موضوع آلودگی‌های نفتی را پیگیری کند اما جمع‌آوری این آلودگی‌ها در دریا، برعهده سازمان بنادر و دریانوردی است؛ بنابراین باید از آنها سوال شود که امکاناتشان در کدام منطقه مستقر شده و در صورت بروز آلودگی، چقدر می‌توانند آن را جمع‌آوری کنند. این استاد پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی درباره تاثیرپذیری تنوع زیستی از آلودگی نفتی هم توضیح می‌دهد که خزر یک اکوسیستم به هم پیوسته و یکپارچه است. بخش‌های شمالی آن کارکردهایی دارند که در بخش میانی و جنوبی امکان‌پذیر نیست. همچنین کارکردهای بخش میانی و جنوبی در شمال وجود ندارد. هر بخش این دریا، یک اکوسیستم منحصر به‌فرد و در عین حال یکپارچه است؛ بنابراین نمی‌توانیم آنها را از یکدیگر جدا کنیم.
مشاهده لکه‌های نفتی با تصاویر ماهواره‌ای
با توجه به تاکید رئیس‌جمهور در رابطه با مقابله با آلودگی‌های نفتی خزر، پرسش مهم این است که تاکنون چند رخداد نشت نفت در دریای خزر گزارش شده است؟ عطاءاله عبدالهی کاکرودی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که با تصاویر ماهواره‌ای، نشت‌هایی بر روی پهنه آبی خزر قابل مشاهده است اما اطلاعات کافی برای اینکه دقیق بگوییم چه میزان از این نشت‌ها بر محیط زیست دریا تاثیر می‌گذارد، در اختیار نداریم و نمی‌دانم که چنین مطالعاتی توسط محیط زیست یا نهاد ریاست جمهوری انجام شده است یا خیر. به گفته او، آلودگی‌های نفتی در خزر آن‌قدر هست که بتوان به‌عنوان یک مخاطره به آن نگاه کرد.عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بر این باور است که آلودگی‌های نفتی با منشا آذربایجان، قطعا به سمت ایران می‌آید زیرا متاسفانه جریان‌های دریایی این آلودگی‌ها را به سمت کشورمان منتقل می‌کنند.
بررسی اثرات، نیازمند مطالعه جامع
به اعتقاد کاکرودی، بررسی اثر آلودگی‌های نفتی بر اکوسیستم خزر کار چندان دشواری نبوده و امکان‌پذیر است اما باید بدانیم که مطالعه این اثرات، نیاز به برآوردهای دقیق داشته و در شرایط مختلف، اثرات آلودگی می‌تواند متفاوت باشد.او می‌گوید که نشت نفت بر موجودات زنده اکوسیستم، سواحل و کسانی که در آب دریا شنا می‌کنند، تاثیرات مختلفی دارد و بنابراین، موضوع آلودگی نفتی خزر، دارای ابعاد مختلف است. یک بعدی نمی‌توان به آن نگاه کرد. باید همه این مباحث به صورت جامع بررسی شود تا بدانیم سرزمین ما چقدر از نشت نفت در این دریا تاثیر می‌پذیرد.
فعالیت‌های نفتی، مهمترین منابع آلاینده
امید صدیقی مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست نیز در گفت‌وگو با هفت صبح، مخاطرات آلودگی نفتی در دریای خزر را عمدتا ناشی از فعالیت‌های استخراج و انتقال نفت در دریا و سوانح دریایی معرفی می‌کند. او می‌گوید که امکانات و تجهیزات مقابله با آلودگی نفتی در بنادر امیرآباد، نوشهر و انزلی توسط سازمان بنادر و دریانوردی به‌عنوان مسئول مقابله با آلودگی نفتی طبق قانون مصوب سال 1389، مستقر شده است. به گفته صدیقی، در این راستا پروتکل آمادگی، همکاری و مقابله با آلودگی نفتی ذیل کنوانسیون تهران نیز تصویب و اجرایی شده است و این برنامه با همکاری پنج کشور حاشیه خزر و عضو کنوانسیون برنامه‌های مقابله با آلودگی در دست اقدام است.
مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست می‌گوید که مانورها و آموزش‌هایی در رابطه با مقابله با آلودگی‌های نفتی در حال انجام است و برنامه اقتضایی ذیل پروتکل مقابله با آلودگی نفتی تهیه شده که به‌زودی اجرایی خواهد شد. صدیقی ارائه اطلاعات کامل‌تر در خصوص تجهیزات مقابله با آلودگی نفتی در سواحل خزر را در حیطه وظایف سازمان بنادر و دریانوردی معرفی می‌کند. خبرنگار هفت‌صبح برای دریافت اطلاعات تکمیلی با نادر پسندیده مدیرکل دفتر حفاظت و ایمن سازی سازمان بنادر هم تماس می‌گیرد اما او پاسخگویی در این رابطه را موکول به هماهنگی با روابط عمومی می‌کند.
