تهران میزبان گیاهان اقلیمهای متفاوت
در سعادت آباد نخلهای زینتی کشت شده در بلوار، در زمستانها با پلاستیک پوشانده میشوند، در حالیکه باید با کشت گونههای منطبق بر اقلیم تهران، هزینههای اضافی را کاهش داد
گروه محیط زیست| تهران، شهر شلوغ و پردودی که در فضای سبزش دو گونه از دو اقلیم متفاوت را به بار مینشاند، چرا چنین شرایطی را تجربه میکند؟ زیتون بهعنوان گونه شاخص منطقه مدیترانهای در فضای سبز تهران به میوه نشسته و در پاکدشت ورامین هم نخلهای کنار خیابان، خرما تولید کردهاند در حالی که این گونه خاص مناطق گرمسیری است. آیا تهران در روند تغییر اقلیم توانسته میزبان این دو گونه از دو اقلیم متفاوت باشد؟ عادل جلیلی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور با تایید تاثیر تغییر اقلیم بر حضور گونههای گرمسیری در تهران، این کلانشهر را دارای اقلیمهای متفاوت توصیف میکند.
البته او تاکید میکند که اوضاع تهران ممکن است همواره یکسان نباشد و آشفتگیهای دمایی، زمینه از بین رفتن برخی گونههای جدید منتقل شده به فضای سبز پایتخت را فراهم کند. برای همین باید حتما در طراحی فضای سبز این شهر، بالاترین و پایینترین حد دمایی تجربه شده در 50 سال اخیر در پهنههای مختلف تهران مد نظر قرار گیرد. خوشههای خرمای درخت کاشته شده در حاشیه خیابانی در پاکدشت ورامین به بار نشسته و به نظر میرسد که چند روز دیگر رهگذران میتوانند خرمای برهی را از این خوشه جدا کرده و بخورند.
خرما گونهای گرمسیری است که برای رشد و رسیدن میوه، به تابستانهای طولانی و گرم نیاز دارد. در دوره رسیدن میوه خرما، وجود دمای حدود 35 تا 40 درجه اهمیت دارد و گرمای تجمعی در طول چند ماه، طول فصل گرم، نبود سرما، رطوبت و بارندگی در زمان رسیدن میوه این درخت از اهمیت زیادی برخوردار است. در نزدیکی نمایشگاه بینالمللی هم گونه شاخص مناطق مدیترانهای که به سرمای زمستانه حساس است، به بار نشسته و زیتونها، از شاخه درختان کشت شده در فضای سبز آویزانند. چه اتفاقی در تهران رخ داده که گیاهان دو اقلیم کاملا متفاوت را در این شهر میبینیم؛ آن هم در شرایطی که توانستهاند دوره زندگی خود را تکمیل کرده و به بار بنشینند؟
وجود اقلیمهای مختلف در تهران
عادل جلیلی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور و عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست، در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که تهران در شیب ارتفاعی البرز واقع شده و از آب و هوای بیابانی تا کوهستانی را در خود جای میدهد. در قسمتهای پایین تهران، قم، ورامین و ... آب و هوای بیابانی را داریم. به تدریج که ارتفاع افزایش مییابد، گونههای گیاهای در ارتفاعات بالا تغییر کرده و پوشش منطقه آلپی و نیمه آلپی را در این مناطق شاهد هستیم. بنابراین، تهران طیف متفاوتی از درجه حرارت را در پهنه خود تجربه میکند که حتما باید در نوع مدیریت فضای سبز مورد توجه قرار گیرد.
تغییر اقلیم در همه دنیا پذیرفته شده است
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، پدیده تغییر اقلیم را هم در وقوع شرایط این روزهای تهران چندان بیتاثیر نمیداند. او میگوید: همه دنیا پدیده تغییر اقلیم را قبول کردهاند. ویژگی اصلی تغییر اقلیم، افزایش تدریجی دمای زمین است. اکولوژیستها پیشبینی میکنند که اگر روند گرمایش جهانی ادامه یابد، جابهجایی در گونههای گیاهی اتفاق میافتد یعنی گیاهان از عرضهای جغرافیایی پایین به عرضهای جغرافیایی بالا و از ارتفاعات پایین به ارتفاعات بالا میروند. طبیعی است که گیاهان بهوسیله انسان در بخشهایی مثل کشاورزی، باغبانی، جنگل، فضای سبز و ... هم جابهجا شوند اما این پدیده یک حالت گول زننده هم دارد و اگر به صورت علمی به مسئله نگاه نشود، حتما دچار چالش و خسارتهای جدی خواهیم شد.
به گفته جلیلی، تحت تاثیر تغییر اقلیم حتما میشود گونههای جدید در فضای سبز شهری کاشت اما باید مبانی علمی را هم مد نظر قرار دهیم. او به موج سرمایش شدید زمستان 1386 در تهران اشاره میکند که به مدت دو هفته پشت سر هم، پایتخت درجه حرارت منهای 9 تا 12 درجه سانتیگراد را تجربه میکند. بعد از فروکش کردن موج سرما و شروع فصل رویش در باغ گیاهشناسی ملی ایران، اعضای هیئت علمی این مجموعه متوجه میشوند که نزدیک به 150 گونه گیاهی شامل درختی و درختچهای در این مجموعه دچار خسارت جدی شده و بهطور کامل خشک شدهاند.
برخی از این درختان هم در قسمت هوایی خشک شده بودند که آنها را کفبر میکنند. به گفته این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، نتایج حاصل از زمستان سخت 86، در قالب یک کتاب منتشر میشود. تجربیات حاصل از این پدیده آنها را به این نتیجه میرساند که باید درباره گیاهانی که در فضای باز کاشته میشوند، مسئله تطبیق با طیف حرارتی مورد تحمل گیاه شامل بالاترین درجه حرارت و پایینترین درجه حرارت، مورد توجه جدی قرار گیرد.
او میگوید که این کتاب با همکاری دکتر زیبا جم زاد نوشته میشود و در آن، 150 گونه لیست میشوند که کاشت آنها در تهران میتواند در صورت بروز سرما، دچار خسارت کند. در این کتاب نام زیتون و انار وحشی هم وجود دارد. همچنین کاج هیمالیا از سرمای زمستان 86 آسیب جدی میبیند، ولی بعدها به تدریج خودش را پیدا میکند.
گیلاس ساکورا مناسب ایران نیست
جلیلی به تجربه دیگری در باغ گیاهشناسی ملی ایران اشاره میکند و آن هم انتقال گیلاس ساکورا به باغ گیاهشناسی ملی ایران است. با همکاری سفارت ژاپن و انجمن دوستی ایران و ژاپن این گونه به کشور وارد میشود و طبق دستور سازمان حفظ نباتات، نهالهای وارد شده به مدت یک تا دو سال در قرنطینه باقی میمانند تا اگر مشکلی نداشتند، در مجموعه باغ گیاهشناسی کشت شوند. بخش عمده نهالها متاسفانه به دلیل بیماری از بین میروند و چند نهال باقی مانده در یک بخش کم خطر از باغ گیاهشناسی کشت میشود؛ اما متاسفانه جلیلی مشاهده میکند که گرمای سخت تابستان تهران، برگ این نهالها را میسوزاند و از بین میبرد؛ ضمن اینکه رشد نهالها بسیار کند بوده است.
متداول بودن پهنهبندی مناطق در کشورها
به گفته جلیلی، در دنیا به خصوص آمریکا، دستورالعملی تحت عنوان منطقهبندی تحمل یا مقاومت گیاهان تهیه میشود. این دستورالعمل بر اساس میانگین سردترین و گرمترین درجه حرارت موجود در مناطق طی یک دوره پنجاه ساله تدوین میشود. بر اساس این دستورالعمل، تصمیم گرفته میشود که چه گیاهی را در فضای سبز بکارند. زیرا اگر دمای هوا به خیلی بیشتر یا کمتر از حد تحمل گیاه برسد، زمینه خشک شدن آن را فراهم میکند اما متاسفانه ما در ایران به این موضوع توجه نمیکنیم. در حالی که درباره گیاهان چند ساله چون یک برنامهریزی بلند مدت است، حتما باید به این مسئله توجه شود.
میوه دهی امنیت نمیآورد
جلیلی تاکید میکند که حتی اگر یک گیاه را در فضای سبز تهران بکاریم و با توجه به روند تغییر اقلیم میوه هم تولید کند، یک موج سرما یا گرما میتواند آنها را از بین برده و به فضای سبز شهری آسیب وارد کند. از نظر اقتصادی و اکولوژی کشت گیاه بدون توجه به حد بالا و پایین تحمل درجه حرارت، اقدام نادرستی است. به همین خاطر او به همراه یکی از همکاران اقلیمشناسش در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، به دنبال منطقهبندی برای کاشت گیاهان سراسر ایران و تهران است اما متاسفانه به دلایل مختلف، این دستورالعمل هنوز کامل نشده است.
اهمیت استفاده از گونههای منطبق بر اقلیم
جلیلی توضیح میدهد که خرما یک گونه متعلق به مناطق گرمسیری است و ممکن است برخی گونهها و واریتههایش حتی سرمای زیر صفر را هم تحمل کنند اما این یک موضوع عمومی نیست. در سعادت آباد نخلهای زینتی کشت شده در بلوار، در زمستانها با پلاستیک پوشانده میشوند، در حالیکه باید با کشت گونههای منطبق بر اقلیم تهران، هزینههای اضافی را کاهش داد.
در شهری مثل تهران، حتی باید شرایط آب و هوایی مناطق مختلف را هم در نظر بگیریم و نباید گیاهی که در فضای سبز کشت میشود را به زور زنده نگه داریم. این مسئله از نظر مدیریت اقتصادی و محیط زیستی درست نیست. جلیلی تاکید میکند که ایجاد فضای سبز، جنگلکاری و ... یک سرمایهگذاری درازمدت است؛ بنابراین حتما باید متغیرهای اکولوژی و اقلیمی را در این رابطه مد نظر داشته باشیم.
