گنجینه‌های ایران؛ قربانی حوادث تکراری
آب‌گرفتگی کتابخانه مینوی، آسیب‌های پیشین آرشیو ملی و هشدار درباره موزه هنرهای معاصر ضرورت ارزیابی ریسک، بودجه حفاظتی و پاسخگویی مدیران فرهنگی را برجسته کرده است
هفت صبح، ملک میرمهدی| یک ناودان مسدود، سقفی آسیب‌دیده و چند ساعت غفلت می‌تواند بخشی از حافظه تاریخی یک ملت را در معرض نابودی قرار دهد. آب‌گرفتگی اخیر کتابخانه مجتبی مینوی در تهران، بار دیگر وضعیت نگهداری از سرمایه‌های مکتوب ایران را به موضوعی نگران‌کننده تبدیل کرد.
براساس گزارش پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۴۰ جلد کتاب در معرض رطوبت قرار گرفته‌اند، حدود ۹۵ جلد نم‌خورده و آسیب هشت جلد جدی ارزیابی شده است. هرچند وزیر علوم تأکید کرده نسخه‌های خطی آسیب ندیده‌اند، اصل ماجرا همچنان پابرجاست: چرا یک کتابخانه ارزشمند باید با چنین حادثه‌ای روبه‌رو شود؟ نگران‌کننده‌تر اینکه این اتفاق سابقه دارد. سال ۱۳۹۸ نیز بخشی از اسناد آرشیو ملی ایران در طبقه منفی پنج ساختمان آرشیو بر اثر نفوذ آب آسیب دیدند.
گزارش‌های منتشرشده درباره آن حادثه از آسیب دیدن حجم قابل‌توجهی از اسناد و حتی غفلت ۶۰ ساعته در سرکشی به مخزن حکایت داشت. حالا با گذشت چند سال، دوباره خبر نفوذ آب به یک مجموعه فرهنگی منتشر شده است. این تکرار را نمی‌توان با عنوان حادثه‌ای غیرمنتظره از کنار گذاشت.
مدیریت دولتی؛ گرفتار روزمرگی و فاقد آینده‌نگری
مسئله فقط فرسودگی ساختمان یا نقص یک سیستم تأسیساتی نیست؛ باید درباره شیوه مدیریت نهادهای دولتی و فرهنگی نیز پرسید. مدیریتی که عمدتاً پس از وقوع حادثه فعال می‌شود، جلسه اضطراری تشکیل می‌دهد، دستور بررسی صادر می‌کند و وعده مرمت و اصلاح می‌دهد، ولی کمتر نشانی از برنامه‌ریزی بلندمدت و پیشگیری در آن دیده می‌شود. این همان مدیریت مقطعی است؛ مدیریتی که به جای شناسایی خطر پیش از وقوع، منتظر می‌ماند تا خسارت اتفاق بیفتد و بعد به فکر چاره بیفتد.
ماجرای موزه هنرهای معاصر تهران نیز به همین نگرانی دامن می‌زند. کامران دیبا، معمار و طراح این موزه، در مهرماه امسال بار دیگر درباره خطر سیلاب و احتمال آسیب به ساختمان، باغ مجسمه و آثار ارزشمند این مجموعه هشدار داد. او تجربه ورود سیلاب به بخش‌هایی از موزه در سال ۱۳۹۱ را نیز یادآوری کرد و نسبت به شرایط کنونی ابراز نگرانی کرد. این هشدار را باید جدی گرفت؛ زیرا موزه هنرهای معاصر فقط یک ساختمان فرهنگی نیست، بلکه میزبان مجموعه‌ای از آثار ارزشمند نقاشی و هنر مدرن ایران و جهان است.
آثاری که برخی از آنها جایگزین‌ناپذیرند و آسیب دیدنشان خسارتی فراتر از ارزش مالی خواهد داشت. پرسش این است که پس از هشدارهای مطرح‌شده، چه اقدامات عملی و قابل ارزیابی برای ایمن‌سازی ساختمان، کنترل مسیرهای ورود آب و حفاظت از مخازن و گنجینه موزه انجام شده است؟ آیا وضعیت ایمنی آثار نقاشی به‌طور تخصصی بررسی شده و گزارشی شفاف درباره اقدامات حفاظتی در دسترس افکار عمومی قرار گرفته است؟
البته مسئولان موزه در واکنش به این نگرانی‌ها اعلام کرده‌اند که بررسی‌هایی با مشارکت شهرداری، مدیریت بحران منطقه و کارشناسان معماری انجام شده و تهدید جدی سیلاب را در شرایط فعلی تأیید نمی‌کنند. همین اختلاف نظر، ضرورت انتشار ارزیابی فنی مستقل و مستند را بیشتر می‌کند. وقتی از گنجینه‌ای با چنین ارزش تاریخی و اقتصادی صحبت می‌کنیم، اظهارنظرهای کلی و اطمینان‌بخشی‌های رسانه‌ای کافی نیست؛ مردم حق دارند بدانند ارزیابی خطر بر چه داده‌هایی استوار است و چه برنامه عملیاتی برای مواجهه با شرایط اضطراری وجود دارد.
مشکل دیگر، فقدان یک نظام جامع ارزیابی ریسک در بسیاری از مجموعه‌های فرهنگی است. آیا تمام مخازن و ساختمان‌های تاریخی از نظر نفوذ آب، فرسودگی سازه، خطر آتش‌سوزی، قطعی برق و اختلال سیستم‌های تهویه به‌صورت دوره‌ای بررسی می‌شوند؟ آیا برای انتقال اضطراری آثار ارزشمند، اولویت‌بندی مشخصی وجود دارد؟ آیا کارکنان می‌دانند در نخستین دقایق وقوع حادثه چه اقداماتی باید انجام دهند؟ حفاظت حرفه‌ای از آثار هنری و اسناد تاریخی، به نگهبانی و قفل کردن درهای مخزن محدود نمی‌شود؛ این کار به دانش مرمت، تجهیزات تخصصی، نیروی آموزش‌دیده و برنامه‌ای دقیق برای مواجهه با بحران نیاز دارد.
نگران‌کننده‌تر اینکه با این شیوه مدیریت، هیچ تضمینی وجود ندارد که حادثه بعدی چند ماه یا چند سال دیگر تکرار نشود. شاید به‌زودی خبر دیگری از نفوذ آب به یک مخزن، آتش‌سوزی در یک آرشیو یا آسیب دیدن اسناد تاریخی منتشر شود؛ زیرا تا زمانی که ریشه‌های مدیریتی و زیرساختی برطرف نشوند، پایان یک حادثه به معنای پایان خطر نیست.
بیمه و حفاظت؛ مسئولیتی فراتر از وعده‌های پس از حادثه
یکی از پرسش‌های جدی، وضعیت بیمه گنجینه‌های مکتوب و هنری است. آیا مجموعه‌های ارزشمند کشور پوشش بیمه‌ای متناسب دارند؟ آیا ارزش‌گذاری تخصصی آثار انجام شده و برای هر مخزن، برنامه مدیریت بحران، پایش رطوبت و دما، کنترل تأسیسات و تجهیزات اطفای حریق پیش‌بینی شده است؟ بیمه می‌تواند بخشی از خسارت مالی را جبران کند، ولی هیچ شرکت بیمه‌ای قادر نیست اصالت یک نسخه خطی یا تابلوی نقاشی ازدست‌رفته را بازگرداند.
موضوع مهم دیگر، مستندسازی دقیق آثار است. هر اثر ارزشمند باید شناسنامه حفاظتی داشته باشد؛ از وضعیت فیزیکی و سابقه مرمت تا شرایط نگهداری و میزان آسیب‌پذیری آن. تهیه نسخه‌های دیجیتال با کیفیت آرشیوی، ثبت تصاویر تخصصی و ایجاد بانک اطلاعاتی یکپارچه می‌تواند در شناسایی خسارت‌ها و مدیریت بحران مؤثر باشد. با این حال، دیجیتال‌سازی نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن حفاظت فیزیکی شود.
تصویر یک تابلو جای خود تابلو را نمی‌گیرد و اسکن یک سند تاریخی نیز تمام ارزش مادی و پژوهشی نسخه اصلی را منتقل نمی‌کند. در این میان، مسئله پاسخگویی مدیران نیز اهمیت دارد. مسئولیت حفاظت از گنجینه‌های ملی نباید با تغییر مدیران و جابه‌جایی مسئولان از میان برود. هر مدیری باید بداند وضعیت ایمنی مجموعه‌ای که تحویل می‌گیرد و اقداماتی که برای حفاظت از آن انجام می‌دهد، قابل ارزیابی و پیگیری است.
بودجه‌های حفاظتی نیز نباید در رقابت با هزینه‌های جاری و برنامه‌های نمایشی به حاشیه رانده شوند. مرمت یک اثر آسیب‌دیده معمولاً پرهزینه‌تر و دشوارتر از پیشگیری از همان آسیب است. نهادهای متولی باید درباره اقدامات حفاظتی، هزینه‌های مرمت و نتایج بررسی حوادث گزارش عمومی ارائه کنند. نمی‌توان پس از هر اتفاق چند تصویر منتشر کرد، از تشکیل گروه کارشناسی خبر داد و سپس موضوع را به فراموشی سپرد.
میراث مکتوب و هنری ایران ملک یک سازمان یا مجموعه‌ای اداری نیست؛ سرمایه‌ای متعلق به نسل‌های گذشته و آینده است. مسئله فقط خیس شدن چند کتاب یا احتمال آسیب دیدن چند تابلوی نقاشی نیست؛ مسئله مدیریتی است که هنوز به جای پیشگیری، با پیامدهای بحران سروکار دارد.
اگر قرار باشد هر بار پس از آسیب دیدن گنجینه‌ها به فکر تعمیر سقف، اصلاح تأسیسات و نجات آثار بیفتیم، باید منتظر حادثه بعدی هم باشیم. حافظه تاریخی و هنری ایران با بخشنامه و وعده مرمت حفظ نمی‌شود؛ به مدیریت آینده‌نگر، بودجه پایدار، نظارت مستمر و پاسخگویی واقعی نیاز دارد. میراثی که قرن‌ها از حوادث تاریخی جان سالم به در برده، نباید قربانی روزمرگی و بی‌برنامگی مدیران امروز شود.
