قرن ۲۱؛ قرن انقراض نیمی از گیاهان زمین
عادل جلیلی، راه کم هزینه مقابله با افزایش دمای کره زمین را گسترش سطح مناطق حفاظت شده، حفظ یکپارچگی محیط‌های طبیعی و کاهش فشار ناشی از توسعه ناپایدار معرفی می‌کند
گروه محیط زیست| جهان هر روز گرمتر می‌شود و متاسفانه هیچ چشم‌انداز روشنی هم پیش روی دنیا برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و جلوگیری از روند تغییرات اقلیم وجود ندارد. در چنین شرایطی، گیاهان که در ابتدای زنجیره حیات هستند، بیش از سایر موجودات تاثیر می‌پذیرند. عادل جلیلی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع بر این باور است که مهاجرت در طبیعت برای ادامه حیات انجام می‌شود اما مهاجرت گونه‌های گیاهی پیچیدگی‌های خاص خود را دارد، زیرا بذر گیاه حتی اگر در محیط جدید قرار بگیرد، در رقابت با سایر گیاهان و در مواجهه با شرایط محیطی مثل دما و رطوبت شاید شانس رشد و جوانه‌زنی پیدا نکند.
او بر این باور است که در قرن 21، زمین نیمی از گیاهان خود را تحت تاثیر تغییرات اقلیمی از دست می‌دهد و راه‌حل کم هزینه برای کاهش اثرات مخرب این پدیده، افزایش سطح مناطق حفاظت شده، حفظ یکپارچگی محیط‌های طبیعی و کاهش فشار ناشی از توسعه ناپایدار روی زیستگاه‌های کشور معرفی می‌کند؛ تا شاید گیاهان بتوانند خود را با تبعات تغییر اقلیم سازگار کنند.
جهان در سال‌های اخیر به وضوح گرمتر شده و رکورد گرم‌ترین روزهای سال، مرتب در حال جابه‌جا شدن است. بر اساس داده‌های سرویس تغییر اقلیم کوپرنیک، سال‌های 2015 تا 2025، یازده سال گرم ثبت‌شده در تاریخ اندازه‌گیری‌های مدرن دنیا بوده و چندین بار رکورد گرمایش در آن شکسته شده است. این گرم شدن قطعا بر روند زندگی گیاهان و مهاجرت آنها تاثیر می‌گذارد. عادل جلیلی اکولوژیست و عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع هم در گفت‌وگو با هفت صبح تایید می‌کند که سه موضوع تغییر اقلیم، مهاجرت و انقراض گونه‌های گیاهی با هم مرتبط هستند.
پیچیده بودن پدیده مهاجرت در گیاهان
جلیلی پدیده مهاجرت در طبیعت را تلاشی برای حفظ حیات توصیف می‌کند که الگوهای موفق آن در پرندگان، حشرات و ماهی‌ها یا حتی خود انسان به خوبی قابل ملاحظه است. موجودات زنده تغییر مکان می‌دهند تا خود را با تغییرات محیطی تطبیق دهند اما این موضوع در گیاهان کمی پیچیده‌تر است؛ زیرا گیاه خودش نمی‌تواند مهاجرت کند، ولی می‌تواند رویشگاه خود را از طریق ظرفیت بذردهی توسعه دهد.
به گفته جلیلی، گیاهان بیشتر از جانوران تحت تاثیر تغییر اقلیم قرار می‌گیرند، زیرا یک گیاه برای اینکه بتواند رویشگاهش را توسعه دهد، ابتدا باید ظرفیت تولید بذر خود را افزایش دهد. بذر تولید شده باید سالم باشد، ضمن آنکه امکان پراکنش هم برای گیاه فراهم شود. پراکنش بذر هم به اندازه آن و عوامل پخش بذر بستگی دارد. درختانی با بذرهای بزرگ، گسترش محدودتری دارند ولی گیاهان علفی که بذور سبک‌تری داشته و پراکنش آنها توسط باد و پرندگان انجام می‌شود، امکان توسعه و مهاجرتشان بیشتر فراهم می‌شود.
البته این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع توضیح می‌دهد که جابه‌جایی بذر گیاهان همه ماجرا نیست و بذر منتقل شده باید در فضایی قرار گیرد که از نظر رقابت با سایر گونه‌ها یا شرایط رویشگاهی شامل رطوبت و ... شرایط برایش مساعد باشد تا بتواند جوانه زده، پله پله زیستگاهش را تغییر دهد و در مکان جدید مستقر شود.
عوامل محیطی، مهمترین محدودکننده برای گیاهان
جلیلی عوامل محیطی را مهمترین دلیل محدود شدن گونه‌های گیاهی معرفی می‌کند و بر این باور است که اگر این عامل محدود کننده نبودند، شاید ثمر یا کهور پاکستانی که زیستگاه اصلی‌اش در مکزیک و آمریکای مرکزی است؛ در تمام جهان پراکنده می‌شد اما امروز، این گونه را در مناطق گرم آسیا، اروپا و حتی آفریقا مشاهده می‌کنیم.به اعتقاد این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، در روند تغییر اقلیم صرفا دمای هوا بالا نمی‌رود، بلکه این افزایش دما شرایط رویشگاهی گیاهان را هم تغییر می‌دهد.
پدیده کمبود آب و تغییر الگوی بارندگی به همراه کاهش رطوبت و افزایش تبخیر، اکوسیستم‌های بزرگ را تحت تاثیر قرار می‌دهد. اگرچه تغییرات دو میلیون ساله زمین به‌ویژه در دوران یخبندان و ایجاد گرمایش و سرمایش متناوب در زیستگاه‌ها، باعث محدود یا گسترش یافتن برخی گونه‌های گیاهی شده است اما تغییرات اقلیمی حاضر که ناشی از مدیریت ناپایدار انسان و بر اثر افزایش گازهای گلخانه‌ای است، علاوه بر بالا رفتن دما، ظرفیت زیستی رویشگاه‌ها و اکوسیستم‌های طبیعی را هم کاهش می‌دهد. به همین خاطر گونه‌های گیاهی قدرت مانور بیشتر در اکوسیستم را از دست می‌دهند و امکان حیات گیاهان و جانوران در این اکوسیستم‌ها، دچار مشکل می‌شود.
مهاجرت با تغییر شرایط زیستگاهی مفهومی ندارد
جلیلی توضیح می‌دهد که وقتی محیط از نظر رطوبت و خاک آماده نباشد، حتی اگر گیاه موفق شود بذرش را به نقطه جدید برساند، این بذر رویش نکرده و دیگر مهاجرت مفهومی ندارد. تغییرات اقلیمی در عصر حاضر، از طریق برهم زدن اکوسیستم‌های طبیعی و کاهش ظرفیت حیاتی اکوسیستم‌ها، عملا بستر مهاجرت گیاهان را از بین می‌برند. وقتی گیاه در رویشگاه طبیعی خود دچار چالش می‌شود و امکان رشد بذرش در محیط جدید فراهم نیست، به تدریج آن گونه گیاهی جغرافیای پراکنش خود را از دست می‌دهد. او تخریب اکوسیستم توسط خود انسان را هم در کنار تغییر اقلیم، عامل دیگری می‌داند که باعث شده یکپارچگی رویشگاه‌ها از بین برود یا کیفیت آنها کاهش یابد. در نتیجه مدیریت ناپایدار انسانی، به همراه تغییر اقلیم، عملا بستر انقراض را برای گیاهان فراهم کرده و عرصه را برای ادامه حیات آنها تنگ می‌کند.
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، فعالیت‌های ناپایدار و توسعه در جنگل‌های شمال ایران را عاملی برای ایجاد حفره در این اکوسیستم، تخریب رویشگاه و از بین رفتن یکپارچگی جنگل‌ها معرفی می‌کند که باعث می‌شود برای اکثر گونه‌های آشکوب غالب این جنگل‌ها، عرصه برای ادامه زندگی تنگ شود. از سوی دیگر در زاگرس، سال‌ها زراعت در زیر آشکوب (کف جنگل) اجازه استقرار بذور درختان جنگلی مثل بلوط را نداده و جنگل‌های این منطقه از دانه‌زاد به سمت شاخه زاد رفته است. با تغییر اقلیم و کاهش رطوبت در این منطقه (که کاملا در مطالعات موسسه تحقیقات جنگل‌ها هم به آن رسیده‌ایم)، به تدریج گونه‌های درختی در زاگرس عقب‌نشینی کرده و عرصه خالی می‌شود.
جلیلی می‌گوید که بر اساس مطالعات دیرینه شناسی گیاهی که در بازه 26 هزار ساله انجام شده، جنگل‌های زاگرس 6 هزار سال قبل که شرایط مرطوب و گرمتر شده، در این مناطق مستقر می‌شوند؛ ولی قبل از ظهور جنگل در این نواحی، آنجا درمنه‌زار بوده و ممکن است اکوسیستم زاگرس دوباره به همان شرایط باز گردد.
انقراض در چه رویشگاه‌هایی جدی است؟
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع با تکیه بر مطالعات خود و همکارانش توضیح می‌دهد که انقراض گیاهان در رویشگاه‌های آلپی و نیمه آلپی ایران یعنی ارتفاعات بالای 2700 متری بسیار جدی است. گرمتر شدن هوا از یک سو و تغییر الگوی بارش از برف به باران از سوی دیگر، این رویشگاه‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهند. زیرا گیاهان آلپی، گیاهان ضعیفی بوده و با استفاده از رطوبت ذوب برف، زندگی می‌کردند. با تغییر الگوی بارندگی و افزایش تبخیر، گیاهان آلپی جایشان را به گیاهان مقاوم به خشکی می‌دهند. از آنجا که گیاهان انحصاری زیادی در منطقه آلپی داریم، متاسفانه این گیاهان به شدت تحت تاثیر قرار می‌گیرند.
از نگاه جلیلی، گیاهان مناطق بیابانی و خشک ایران هم تحت تاثیر کاهش رطوبت و افزایش گرمایش قرار می‌گیرند و بسیاری از گونه‌هایی که از نظر ژنتیکی برایمان ارزشمند بوده و مقاوم به خشکی و شوری هستند، در جریان این تغییرات از دست می‌روند. بخش دیگری از اکوسیستم‌های آسیب‌پذیر هم اکوسیستم‌های ماندابی هستند که به دلیل مدیریت ناپایدار آب و تغییر اقلیم دچار مشکل می‌شوند. اکثر تالاب‌ها و رودخانه‌های دائمی ما به فصلی تبدیل می‌شوند و به این ترتیب بیشتر گونه‌های ماندابی خود را از دست خواهیم داد.
حذف نیمی از گیاهان تحت تاثیر تغییر اقلیم
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع می‌گوید که تغییر اقلیم، پدیده مهاجرت و انقراض گونه‌ای، مسائلی کاملا به هم مرتبط هستند. تغییر اقلیم در شرایط فعلی ما به همراه دخالت انسان در عرصه‌های طبیعی، عملا ظرفیت مهاجرت برای حفظ حیات گیاهان را از آنها سلب می‌کند. با گرم شدن کره زمین و ادامه تخریب توسط انسان، وسعت انقراض گونه‌های گیاهی بیشتر می‌شود و حتی پیش‌بینی می‌شود که در قرن 21 بیش از 50 درصد آنچه در روی کره زمین داشتیم، از دست برود.
او توضیح می‌دهد که از دست رفتن گیاهان، زمینه حذف چرخه حیات را فراهم می‌کند؛ زیرا به همراه گیاهان، میکروارگانیزم‌ها و جانوران دیگری هم در این چرخه با یکدیگر زندگی می‌کنند که آنها هم از بین می‌روند. تغییر اقلیم این چرخه را حذف می‌کند. این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع با اشاره به عملکرد ترامپ و سیاستمدارانی که علم را قبول ندارند، نادیده گرفتن سیاست‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را عاملی می‌داند که توافق جهانی برای کاهش انتشار ایجاد نشود، اما او بر این باور است که ما به‌عنوان یکی از کشورهای منتشر کننده گازهای گلخانه‌ای، باید راهکار سازگاری با تغییر اقلیم را برای حفظ اکوسیستم‌های خود و کاهش سرعت انقراض در پیش بگیریم.
از نگاه جلیلی، راه حل کم هزینه برای حل مشکل انقراض گونه‌های گیاهی آن است که سطح مناطق حفاظت شده کشور را بیشتر کنیم، یکپارچگی محیط‌های طبیعی را حفظ کنیم و به دنبال کاهش فشار ناشی از توسعه ناپایدار، روی عرصه‌های طبیعی کشور باشیم. به این ترتیب شاید اکوسیستم‌هایمان بتوانند خود را با پدیده تغییر اقلیم سازگار کرده و به حیات خود ادامه دهند.
