حیاتوحش مرزهای حفاظتی را نمیشناسد
فعالیت معدن در زیستگاههای حساس، مسیر حرکت حیاتوحش را مختل و جمعیت گونهها را تهدید میکند
گروه محیط زیست| زیستگاه حیات وحش با مرزهایی که انسانها بر روی کاغذ میکشند، همخوانی ندارد. اگرچه حدود 12 درصد از عرصههای سرزمینی ایران با ارتقای درجه حفاظتی به سازمان حفاظت محیط زیست واگذار شده اما حیات وحش به دنبال آب و غذا از عرصههای حفاظتی خارج میشوند و گاهی فعالیت یک معدن در مسیر حرکت آنها، میتواند منجر به بروز آسیبهای جبرانناپذیر برای جمعیت حیات وحش شود.
البته احمد صفرزاده رئیس اداره محیط زیست شهرستان جاجرم بر این باور است که با انجام آموزش، میتوان این خسارتها را به حداقل رساند. در حال حاضر صدور مجوز برای اکتشاف و بهرهبرداری از معادن در مناطق چهارگانه نیاز به استعلام از محیط زیست ندارد و فقط معادن کانسارهای فلزی خارج از مناطق چهارگانه، مشمول ارائه گزارش ارزیابی زیست محیطی هستند اما به گفته مدیر کل دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست، با ابلاغ آیین نامه اجرایی بند الف ماده 22 قانون برنامه هفتم، حضور محیط زیست برای حفظ زیستگاهها در تمام پهنههای سرزمینی تثبیت خواهد شد.
ارتقای درجه حفاظتی عرصههای طبیعی، آنها را از گزند تخریب در امان نگه نمیدارد. متاسفانه برآوردها نشان میدهد که حدود ۲۲ درصد از اراضی تحت حفاظت ایران، با فشار انسانی شدید مواجه بودهاند؛ همین عامل باعث میشود که حیات وحش به دنبال منابع آب و غذا به دیگر پهنههای سرزمینی کوچ کنند. در روند این مهاجرت، کافی است که یک معدن مجوز فعالیت دریافت کند تا نسل آن گونه، برای همیشه از روی زمین برچیده شود. اما چرا سازمان حفاظت محیط زیست امکان نظارت بر فعالیت بخش معدن در مناطقی خارج از عرصههای تحت نظارت خود را ندارد؟
دریافت مجوز از محیط زیست فقط در مناطق چهارگانه
وحید خیرآبادی مدیرکل دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که قانون معادن در سال 1390 اصلاح میشود و بر اساس بند چ ماده 24 این قانون، وزارت صمت مکلف میشود که صرفا برای معادن داخل مناطق چهارگانه و تداخل فعالیت معدنی در این مناطق از محیط زیست استعلام بگیرد.
او میگوید که طبق قانون، اکتشاف و بهرهبرداری جدید در داخل مناطق چهارگانه، ممنوعیت قانونی دارد اما معادنی که قبل از ارتقای درجه مناطق به وضعیت چهارگانه، سابقه بالای فعالیت داشتهاند و مجوز اکتشاف و پروانه بهرهبرداری آنها صادر شده، همچنان به فعالیت خود ادامه میدهند؛ زیرا با شرط ادامه فعالیت معدن تا اتمام ذخایر معدنی، مجوز ارتقای درجه حفاظتی آن منطقه صادر شده است. محیط زیست بر فعالیت این معادن، نظارت ویژه دارد.
به گفته خیرآبادی، معادنی که در خارج از مناطق چهارگانه قرار میگیرند، در مرحله گواهی کشف، صدور پروانه اکتشاف و بهرهبرداری هیچ استعلامی از سازمان محیط زیست دریافت نمیکنند. در حالی که بسیاری از این معادن در داخل زیستگاههای حساس و منابع آبی یا کوهستانهای مهم کشور قرار دارند. مثال بارز آن معدن بوکسیت تاش در شهرستان شاهرود است.
سازمان محیط زیست درباره این معدن به استناد قانون هوای پاک یا حفاظت از خاک و ضوابط مربوط به ملاحظات زیست محیطی، طی فرآیند بهرهبرداری ورود میکند و اگر بحث آلودگی مطرح باشد، در چنین شرایطی امکان نظارت برای سازمان محیط زیست فراهم میشود. قبل از آن و در زمان صدور مجوزها، به استناد قوانین، این سازمان نمیتواند ورودی به موضوع داشته باشد.
انتظار برای ابلاغ آیین نامه اجرایی برنامه هفتم
مدیرکل دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان محیط زیست توضیح میدهد که سازمان محیط زیست کاملا بیخبر از فعالیت معادن در خارج از مناطق چهارگانه است و فقط معادن فلزی که مشمول ارائه مطالعات ارزیابی زیست محیطی هستند، در این مناطق به سازمان محیط زیست مراجعه میکنند اما در صورت ابلاغ آیین نامه جدید بند الف ماده 22 قانون برنامه هفتم، فعالیت سایر معادن که به نوعی مغفول مانده بود هم تحت نظارت سازمان محیط زیست قرار میگیرند.
خیرآبادی میگوید که از کل پهنه سرزمینی ایران، حدود 20 میلیون هکتار در قالب 330 منطقه چهارگانه شامل پارک ملی، منطقه حفاظت شده، پناهگاه حیات وحش و اثر ملی تحت مدیریت سازمان محیط زیست قرار دارد اما همه جای کشور از نظر تنوع زیستی، کریدورها، شرایط زیستگاهی و زمستان و تابستان گذرانی اهمیت دارند. برخی مناطق به لحاظ کریدورهای رفت و برگشتی حیات وحش بین دو منطقه حفاظت شده اهمیت دارند و نیاز است که تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست قرار بگیرند.
آسیب به زیستگاه در ذات معادن
با توجه به قوانین موجود صرفا کانیهای فلزی در خارج مناطق چهارگانه مشمول نظارتهای محیط زیستی هستند. به اعتقاد احمد صفرزاده، رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان جاجرم انجام این نظارتها میتواند خسارات وارده به حیات وحش را کاهش دهد. او با اشاره به تجربه همکاری در معدن بوکسیت جاجرم به هفتصبح میگوید: این معدن در مناطق آزاد این شهرستان و قرق اقتصادی اوزوم فعالیت میکند.
در این منطقه، گونههای شاخصی مثل پلنگ، یوزپلنگ، انواع قوچ و میش و کل و بز زندگی میکنند که تحت تاثیر فعالیتهای این معدن قرار دارند. البته معدن بوکسیت سالهاست که فعالیت میکند و به نحوی حیات وحش با این تعارضات کنار آمده است؛ اما از آنجا که باید چرخ صنعت هم بچرخد، همکاری محیط زیست با این معدن پیگیری شد و این همکاریها سبب شده در سالهای اخیر وضعیت حیات وحش بهتر شود.
به گفته صفرزاده، حفاظت بهتر نیروهای قرقبانی و برگزاری دورههای آموزش محیط زیستی برای بخش صنعت، سبب شده تا برخی کارهای زیرساختی انجام شود. مثلا اگر جایی منابع آبی خراب شده، بخش صنعت سعی کرده آن را جایگزین کند. همین تعاملات منجر به ایجاد شرایط بهتر برای حیات وحش میشود. رئیس اداره محیط زیست شهرستان جاجرم تاکید میکند: ذات معدن مشخص است. هرجایی که باشد، یکسری آسیبهایی خواسته یا ناخواسته به زیستگاه میرساند.
مهم این است که برداشت از مناطق اصولی باشد و طبق قوانین و ضوابط از منابع برداشت کنیم و نظارتها هم خوب باشد. شناسایی زیستگاههای حساس و کریدورهای حیات وحش پیش از صدور مجوز؛ به همراه آموزش، پایش و تعامل میان محیط زیست و بخش معدن، میتواند بخشی از آسیبهای وارد شده به حیات وحش در اثر فعالیتهای معدنی در خارج از مناطق تحت نظر سازمان محیط زیست را کاهش دهد. به نظر میرسد در صورت ابلاغ و اجرای کامل آییننامه بند «الف» ماده 22 برنامه هفتم، خلأهای فعلی موجود تا حدی پوشش داده شود.
