زخمهای زنانه بر پرده نقرهای
مروری بر فیلمهایی که خشونت خانگی، ازدواج اجباری، آزار جنسی، اسیدپاشی، قتل و سرکوب حقوق زنان را در سینمای ایران بازتاب دادهاند
هفت صبح| زن بودن در خاورمیانه، قصهای است که قرنها میان شعرها، رمانها و روایتهای تلخ و عاشقانه تکرار شده است. قصه زنانی با چشمهایی که میگویند غم را زودتر از شادی شناختهاند؛ زنانی که سهمشان از زندگی، گاهی محدودیت، گاهی سکوت و گاهی خشونتی بوده که حتی نزدیکترین آدمهای زندگیشان به آنها تحمیل کردهاند. در این جغرافیا، زن بودن فقط تجربه زیستن نیست، گاهی تجربه جنگیدن برای ابتداییترین حقوق، برای دیده شدن، برای شنیده شدن و حتی برای زنده ماندن است.
سینما، در تمام این سالها، بارها به سراغ این زخم رفته است؛ زخم خشونت علیه زنان، از تحقیر و نادیده گرفتن حقوق اجتماعی گرفته تا خشونت خانگی، ازدواج اجباری و قتلهایی که پشت نامهایی چون ناموس و غیرت پنهان شدهاند. از برادری که دست روی خواهرش بلند میکند، شوهری که زندگی همسرش را به تباهی میکشاند و پدری که به جای پناه، به قاتل دخترش تبدیل میشود. سینما این روایتها را ثبت کرده تا فراموش نکنیم زنان این سرزمین چه رنجهایی را پشت سر گذاشتهاند، چه بهای سنگینی برای حق انتخاب و استقلال پرداختهاند و هنوز چه راه ناتمامی پیش رو دارند.
در سینمای ایران، فیلمهای متعددی به این واقعیت تلخ پرداختهاند؛ فیلمهایی که شاید هرکدام از زاویهای متفاوت، بخشی از تجربه مشترک زنان را به تصویر کشیدهاند و برای بسیاری از مخاطبان زن، آینهای از زندگی، ترسها و تجربههای شخصیشان بودهاند. قتل سوگند صیادی به دست پدرش، صدف حق بین دختر 23 ساله توسط خواستگار سابقش و ... بار دیگر این زخم قدیمی را به یادمان میآورد؛ زخمی که سینما سالهاست روایتش میکند، اما در زندگی واقعی هنوز قربانی میگیرد. به همین بهانه، سراغ فیلمهایی میرویم که خشونت علیه زنان را به پرده سینما آوردهاند؛ روایتهایی از زنانی که در این سرزمین، برای حق زندگی، انتخاب و رهایی جنگیدهاند.
خشونت خانگی و پارانویای مردانه: «قرمز» و «ملی و راههای نرفتهاش»
خشونت خانگی یکی از پرتکرارترین و در عین حال پنهانترین معضلات اجتماعی است. دو فیلم «قرمز» و «ملی و راههای نرفتهاش» با فاصله زمانی حدود دو دهه، به شکلی تکاندهنده به این موضوع پرداختند. «قرمز» (۱۳۷۷) به کارگردانی فریدون جیرانی، در زمان خود یک اثر پیشرو و جسورانه بود. فیلم داستان هستی (هدیه تهرانی)، زنی مستقل و شاغل است که با ناصر ملک (محمدرضا فروتن)، مردی به ظاهر موجه و ثروتمند ازدواج میکند. اما خیلی زود مشخص میشود که ناصر از اختلال شخصیت پارانوئید رنج میبرد.

سوءظنهای بیمارگونه او، از یک تماس تلفنی ساده تا خرید در خیابان، بهانهای برای ضرب و شتم وحشیانه هستی میشود. جیرانی با هوشمندی، این خشونت را به طبقه مرفه جامعه میبرد و این کلیشه را میشکند که خشونت خانگی تنها مختص طبقات فرودست است. «قرمز» یک تریلر روانشناختی نفسگیر است که مخاطب را در اضطراب دائمی هستی شریک میکند. تقابل میان چهره اجتماعی آرام ناصر و هیولای درون خانهاش، به شکلی استادانه به تصویر کشیده شده است. بازی درخشان هدیه تهرانی در نقش زنی که میان عشق، ترس و تلاش برای بقا سرگردان است، و محمدرضا فروتن در نقش مردی که خود نیز قربانی بیماریاش است، این فیلم را به اثری ماندگار در تاریخ سینمای ایران تبدیل کرد.
حدود بیست سال بعد، «ملی و راههای نرفتهاش» (۱۳۹۵) به کارگردانی تهمینه میلانی، بار دیگر همین زخم را کالبدشکافی میکند، اما این بار با نگاهی متفاوت. ملیحه (ماهور الوند)، برخلاف هستی «قرمز»، از خانوادهای سنتی و متعصب میآید. او برای فرار از محدودیتهای خانه پدری، به عشق سیامک (میلاد کیمرام) پناه میبرد، اما از چالهای به چاهی عمیقتر میافتد. میلانی در این فیلم، به ریشهیابی خشونت میپردازد.
او نشان میدهد که رفتار روانپریشانه سیامک، محصول خشونت و تحقیری است که در کودکی از پدرش (جمشید هاشمپور) دیده است. انتخاب جمشید هاشمپور، که زمانی نماد مردانگی و قهرمانی در سینمای اکشن بود، و نشاندن او بر روی ویلچر در حالی که شاهد ویرانی زندگی پسر و عروسش است، یک کنایه سینمایی قدرتمند است. میلانی تصویری بیرحمانه از یک چرخه معیوب ارائه میدهد: پدرِ خشن، پسری خشن را تربیت میکند و مادرشوهر تحقیرشده، به عروس خود ستم میکند. در این میان، زنانی چون ملیحه، بیدفاع و تنها، قربانیان اصلی این مناسبات بیمارگونه هستند.
سنت، ناموس و قتل: «خانه پدری» و «عروس آتش»
ناموسپرستی یکی از تاریکترین و مرگبارترین ابعاد سنت در جوامع مردسالار است. «خانه پدری» (۱۳۸۹) ساخته کیانوش عیاری، بیشک یکی از رادیکالترین و بیرحمانهترین فیلم سینمای ایران در نقد این پدیده است. فیلم با صحنهای آغاز میشود که در تاریخ سینما کمنظیر است: پدری به همراه پسر جوانش، دختر خانواده را به اتهام واهی «لکهدار کردن ناموس»، به قتل میرساند و جسدش را در زیرزمین خانه دفن میکند.

این خانه، که در طول ۷۰ سال و در گذر نسلهای مختلف، شاهد ماجراهای دیگری است، به یک گور دستهجمعی و نمادی از حافظه تاریخی یک ملت تبدیل میشود. خانه در این فیلم، تنها یک مکان نیست؛ که یک شخصیت است که رازهای سر به مهر، خشونتهای پنهان و سکوتهای مرگبار را در دیوارهایش حمل میکند. عیاری با استادی نشان میدهد که چگونه این گناه اولیه، مانند یک نفرین، بر سرنوشت نسلهای بعدی سایه میاندازد. سکوت، سازش و تکرار الگوهای خشونتآمیز، میراثی است که از پدر به پسر میرسد. توقیف طولانیمدت و اکران بسیار محدود این فیلم، خود گواهی بر این بود که «خانه پدری» به زخمی دست زده است که جامعه هنوز توان مواجهه با آن را ندارد.
پیش از «خانه پدری»، فیلم «عروس آتش» (۱۳۷۸) به کارگردانی خسرو سینایی، به شکلی دیگر به همین سنت قبیلهای پرداخته بود. فیلم داستان دختری تحصیلکرده از عشایر جنوب است که طبق یک سنت قدیمی، باید به عقد پسرعمویش درآید، در حالی که او عاشق فرد دیگری است. این فیلم تضاد میان سنت و مدرنیته، و تقابل میان خواست فردی یک زن و جبر اجتماعی را به زیبایی به تصویر میکشد و نشان میدهد که چگونه «ناموس» به ابزاری برای سرکوب ابتداییترین حقوق انسانی یک زن تبدیل میشود.
سرکوب استعداد و رویای بر باد رفته: «دو زن»
تهمینه میلانی در «دو زن» (۱۳۷۷)، یکی از مهمترین فیلمهای فمینیستی سینمای ایران، به شکلی هوشمندانه داستان دو زن را به موازات هم روایت میکند تا تاثیر جامعه و خانواده بر سرنوشت آنها را به تصویر بکشد. فرشته (نیکی کریمی) و رویا (مریلا زارعی) دو دوست صمیمی و دانشجویانی بااستعداد هستند. اما سرنوشت آنها از جایی از هم جدا میشود که فرشته به دلیل مزاحمتهای خیابانی یک لات (حسن) و سپس ازدواج با مردی بددل و شکاک (احمد) که به دروغ به او قول ادامه تحصیل داده، مجبور به ترک دانشگاه و خانهنشینی میشود. در مقابل، رویا مسیر تحصیل را ادامه میدهد و به یک معمار موفق تبدیل میشود.

میلانی با این ساختار روایی، به شکلی قدرتمند نشان میدهد که چگونه یک تصمیم تحمیلی و یک انتخاب اشتباه میتواند رویای یک زن بااستعداد را به کابوسی از روزمرگی و اسارت تبدیل کند. بازی نیکی کریمی در نقش فرشته، با آن چهرهای که همزمان رنج، حسرت، و کورسویی از امید را بازتاب میدهد، یکی از ماندگارترین تصویرهای زن در سینمای پس از انقلاب است. «دو زن» فریادی بلند برای حق تحصیل، حق انتخاب و حق حضور اجتماعی زنان است و این پیام را به روشنی منتقل میکند که جامعه با محروم کردن زنان از استعدادهایشان، در واقع نیمی از پتانسیل خود را نابود میکند.
فریادهای در گلو مانده: «هیس! دخترها فریاد نمیزنند»
پوران درخشنده همواره به عنوان کارگردانی دغدغهمند نسبت به مسائل کودکان و نوجوانان شناخته میشود. «هیس! دخترها فریاد نمیزنند» (۱۳۹۱) ، جسورانهترین فیلم او و یکی از مهمترین آثار سینمای ایران در شکستن تابوی آزار جنسی کودکان است. فیلم داستان شیرین را روایت میکند که در آستانه ازدواج، نامزد خود را به قتل میرساند. در جریان بازجوییها مشخص میشود که این جنایت، ریشه در تجاوزی دارد که او در کودکی توسط سرایدار خانه تجربه کرده و به دلیل ترس و شرم، آن را برای همیشه در خود پنهان کرده است.
درخشنده با الهام از یک داستان واقعی، فیلمی تکاندهنده ساخت که هم به خود عمل تجاوز و هم به پیامدهای روانی ویرانگر آن در درازمدت و همچنین به سکوت مرگبار خانوادهها و جامعه میپردازد. نام فیلم خود کنایهای تلخ به همان جملهای است که قربانیان اغلب برای ساکت ماندن میشنوند. این فیلم با برانگیختن بحثهای گسترده در سطح جامعه، نقشی کلیدی در آگاهیبخشی نسبت به این پدیده شوم ایفا کرد و به خانوادهها هشدار داد که بزرگترین خطر، گاه از سوی معتمدترین افراد در کمین فرزندانشان است.
اشکال افراطی خشونت: «لانتوری» و «رگ خواب»
برخی فیلمها به سراغ اشکال افراطیتر و مدرنتر خشونت رفتهاند. «لانتوری» (۱۳۹۴) ساخته رضا درمیشیان، با فرمی نو و سبکی شبهمستند، داستان گروهی به نام لانتوری و ماجرای عشق بیمارگونه پاشا (نوید محمدزاده) به مریم (مریم پالیزبان) را روایت میکند که به فاجعه اسیدپاشی ختم میشود. اگرچه فیلم در شخصیتپردازی و پرداختن به خردهروایتها دچار آشفتگی است، اما در یکسوم پایانی، زمانی که بر روی قربانی اسیدپاشی متمرکز میشود، به اوج قدرت خود میرسد. درمیشیان با نماهای نزدیک و بیپرده، تماشاگر را با واقعیت عریان و دنیای ویرانشده مریم مواجه میکند.
این فیلم بیش از هر اثر دیگری در سینمای ایران، توانست وحشت و زجر قربانیان اسیدپاشی را به تصویر بکشد و بحث مهم «قصاص» را از زاویهای انسانی و پیچیده مطرح کند. از سوی دیگر، «رگ خواب» (۱۳۹۴) به کارگردانی حمید نعمتالله و با بازی خیرهکننده لیلا حاتمی، به نوع دیگری از خشونت میپردازد: خشونت روانی و عاطفی در یک رابطه سمی. مینا، زنی تنها و آسیبپذیر، دل به مردی (کوروش تهامی) میبندد که به تدریج شخصیت او را خرد کرده و او را به ورطه نابودی میکشاند. فیلم به شکلی استادانه، فرایند در هم شکستن یک زن را از درون نشان میدهد و ثابت میکند که زخمهای روحی میتوانند به اندازه زخمهای جسمی ویرانگر باشند.
بدن زن به مثابه میدان نبرد: «شنای پروانه»
در نگاهی مدرنتر و تلختر به جایگاه زن در ساختارهای خشونتبار، فیلم «شنای پروانه»(۱۳۹۸) به کارگردانی محمد کارت، یک نمونه درخشان و ویرانگر است. این فیلم که در یک محله حاشیهنشین و غرق در فرهنگ جاهلی و لاتمسلکی میگذرد، با پخش شدن فیلمی خصوصی از همسر یکی از گندهلاتهای محل (پروانه) در فضای مجازی آغاز میشود. این اتفاق، جرقهی زنجیرهای از خشونتهای مردانه را میزند که در نهایت به قتل پروانه توسط شوهرش ختم میشود.
نکته تکاندهنده و هوشمندانه در فیلم این است که پروانه، به عنوان شخصیت محوری و قربانی اصلی، کمترین حضور را در فیلم دارد و به سرعت از داستان حذف میشود. او وجود ندارد؛ این «تصویر» اوست که مورد تعرض قرار گرفته و این «آبروی» مردان است که باید با خون بازخرید شود. زن در اینجا کاملا از جایگاه انسانی خود تهی شده و بدنش به میدان نبردی برای اثبات مردانگی (غیرت) شوهر، برادرشوهر و دیگران تبدیل میشود. «شنای پروانه» به شکلی بیرحمانه نشان میدهد که چگونه در یک نظام فکری مردسالار، زن و بدنش ابزاری برای نمایش قدرت و خشونت مردانه است و خود قربانی، در تراژدی خویش، اولین چیزی است که حذف و فراموش میشود.
سینما، حافظه جمعی زنان یک سرزمین
فهرست فیلمهایی که به مصائب زنان ایرانی پرداختهاند، بسیار طولانیتر از این چند نمونه است. آثاری چون «زیر سقف دودی» پوران درخشنده (درباره طلاق عاطفی)، «عرق سرد» سهیل بیرقی (درباره حقوق قانونی و اجتماعی زنان ورزشکار) و «مغزهای کوچک زنگ زده»، هر یک گوشهای دیگر از این تصویر بزرگ را کامل کردهاند. این فیلمها در کنار هم، یک حافظه جمعی تصویری را شکل میدهد که نشان میدهد زن ایرانی برای رسیدن به جایگاه امروزش، چه مسیر صعبالعبوری را طی کرده است. آنها فریادهایی بودهاند که از پس سالها سکوت، بر پرده نقرهای طنینانداز شدهاند. این سینما، با تمام محدودیتها و سانسورها، وظیفه تاریخی خود را در به چالش کشیدن ساختارهای سرکوبگر و آگاهیبخشی به جامعه، به انجام رسانده است. این آثار به ما یادآوری میکنند که مبارزه برای برابری و انسانیت، یک مسیر بیپایان است و سینما، همچنان یکی از قدرتمندترین همسفران در این راه دشوار خواهد بود.