تربیت و خانواده | چطور به فرزندمان کمک کنیم در مدرسه دوست های سالم تری انتخاب کند؟
دوستی های دوران مدرسه بخش مهمی از زندگی کودکان و نوجوانان را تشکیل می دهند و می توانند بر رفتار، اعتماد به نفس، علایق و حتی نگاه آنها به درس و مدرسه تاثیر بگذارند. اما والدین برای کمک به فرزندشان لازم نیست دوستان او را به جای خودش انتخاب کنند. بهتر است با گفت وگو، شناخت همکلاسی ها، آموزش مهارت «نه گفتن»، تقویت اعتماد به نفس و فراهم کردن فرصت های سالم برای معاشرت، فرزندشان را برای انتخاب دوست مناسب آماده کنند.
هفت صبح | مدرسه فقط محلی برای درس خواندن و شرکت در امتحان ها نیست. کودک و نوجوان در مدرسه بخش مهمی از مهارت های اجتماعی خود را یاد می گیرد و در کنار همکلاسی هایش تجربه هایی به دست می آورد که ممکن است سال ها در ذهن او باقی بماند. در این میان، دوستان نقش پررنگی دارند؛ یک دوست خوب می تواند باعث شود کودک احساس تعلق و آرامش بیشتری داشته باشد و در مقابل، یک رابطه ناسالم ممکن است او را تحت تاثیر رفتارهایی قرار دهد که با ارزش ها و خواسته های خانواده همخوانی ندارد.
نگرانی والدین درباره دوستان فرزندشان طبیعی است، اما شیوه برخورد با این موضوع اهمیت زیادی دارد. کنترل شدید، بازجویی مداوم یا بدگویی مستقیم از دوستان معمولا باعث نمی شود کودک یا نوجوان راحت تر حرف بزند. گاهی نتیجه برعکس است و او ترجیح می دهد روابطش را از والدین پنهان کند. راه موثرتر این است که فرزندمان را برای شناخت آدم ها و تشخیص یک رابطه سالم آماده کنیم.
چرا انتخاب دوست در دوران مدرسه اهمیت دارد؟
دوستان مدرسه فقط همراهان کودک در زنگ تفریح نیستند. کودک در رابطه با همسالانش یاد می گیرد چگونه گفت وگو کند، نوبت را رعایت کند، اختلاف نظر داشته باشد، عذرخواهی کند، از حق خودش دفاع کند و احساسات دیگران را درک کند.
در سال های نوجوانی، تاثیر گروه دوستان می تواند پررنگ تر هم شود. نوجوان معمولا تمایل بیشتری دارد که از سوی همسالانش پذیرفته شود و همین نیاز به تعلق می تواند باعث شود گاهی برای پذیرفته شدن، رفتارهایی را انجام دهد که در شرایط عادی انتخاب نمی کند. به همین دلیل، یکی از مهم ترین کارهای والدین این است که به جای انتخاب کردن دوست به جای فرزند، قدرت تصمیم گیری او را تقویت کنند.
یک دوست خوب چه ویژگی هایی دارد؟
کودک باید به تدریج یاد بگیرد که دوست خوب فقط کسی نیست که با او سرگرم می شود یا همیشه با او موافق است. یک رابطه دوستانه سالم معمولا بر پایه احترام، اعتماد، همکاری و احساس امنیت شکل می گیرد.
دوستی سالم می تواند ویژگی هایی مانند این موارد داشته باشد:
- احترام گذاشتن به یکدیگر
- مسخره نکردن و تحقیر نکردن طرف مقابل
- احترام به حریم شخصی
- توانایی عذرخواهی و پذیرفتن اشتباه
- کمک و همکاری در موقعیت های مختلف
- امکان مخالفت بدون ترس
- تشویق یکدیگر به رفتارهای مثبت
- نداشتن فشار برای انجام کارهای نادرست یا خطرناک
در مقابل، اگر رابطه ای دائما با تهدید، تحقیر، زورگویی، دروغ، فشار برای انجام کارهای ناسالم یا ترس از طرد شدن همراه باشد، بهتر است والدین با دقت بیشتری آن را بررسی کنند.
قبل از اینکه درباره دوستان فرزندمان قضاوت کنیم، آنها را بشناسیم
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین فقط بر اساس شنیده ها درباره دوست فرزندشان قضاوت کنند. بهتر است اگر امکان دارد، با دوستان نزدیک فرزندتان آشنا شوید.
دوستانش را به خانه دعوت کنید
دعوت کردن چند نفر از دوستان فرزند به خانه، فرصت خوبی برای شناختن آنهاست. در یک فضای طبیعی می توانید ببینید آنها چگونه با یکدیگر صحبت می کنند، چطور شوخی می کنند و هنگام اختلاف نظر چه واکنشی دارند.
البته هدف از این کار نباید بازجویی یا امتحان گرفتن از دوستان کودک باشد. کافی است حضور داشته باشید و با رفتار طبیعی، شناخت بیشتری از دنیای اجتماعی فرزندتان پیدا کنید.
درباره مدرسه سوال های درست بپرسید
به جای اینکه هر روز فقط بپرسیم «امروز چه کسی اذیتت کرد؟» یا «با چه کسی دوست شدی؟»، می توانیم سوال های بازتری مطرح کنیم:
«امروز بیشتر با چه کسی وقت گذراندی؟»
«چه چیزی درباره دوستت برات جالبه؟»
«اگر با دوستت اختلاف پیدا کنی، معمولا چطور حلش می کنید؟»
«به نظرت یک دوست خوب چه ویژگی ای داره؟»
این نوع گفت وگوها کمک می کند کودک بدون احساس بازجویی، درباره روابطش صحبت کند.
والدین نباید دوست فرزندشان را به جای او انتخاب کنند
والدین می توانند راهنمای فرزند باشند، اما بهتر است همه تصمیم ها را به جای او نگیرند. اگر کودک همیشه با دستور والدین دوستش را انتخاب کند، ممکن است فرصت کافی برای یادگیری قضاوت اجتماعی و تشخیص رفتار درست از نادرست را پیدا نکند.
بهتر است به جای جمله «با فلانی دوست نشو»، درباره رفتارها صحبت کنیم. مثلا اگر رفتار خاصی نگران کننده است، می توانیم بگوییم:
«من دیدم چند بار وقتی دوستت ناراحت بود، او را مسخره کرد. به نظرت این رفتار چه حسی به طرف مقابل می ده؟»
در این حالت، کودک به جای اینکه صرفا دستور والدین را اجرا کند، یاد می گیرد رفتار یک دوست را ارزیابی کند.
اعتماد به نفس، یکی از پایه های انتخاب دوست سالم
کودکی که ارزش خودش را می شناسد، معمولا کمتر برای پذیرفته شدن حاضر می شود هر خواسته ای را قبول کند. به همین دلیل، تقویت اعتماد به نفس فقط برای موفقیت در درس یا فعالیت های فردی مهم نیست؛ در روابط اجتماعی هم نقش دارد.
والدین بهتر است به جای مقایسه فرزندشان با دیگران، تلاش های او را ببینند و مسئولیت های متناسب با سنش به او بدهند. کودک باید احساس کند در خانواده دیده می شود و ارزشمندی او به تعداد دوستانش یا میزان محبوبیتش در مدرسه وابسته نیست.
اگر فرزندمان خجالتی است چه کنیم؟
همه کودکان قرار نیست پرحرف و بسیار اجتماعی باشند. بعضی بچه ها آرام تر هستند و ترجیح می دهند با یک یا دو نفر رابطه نزدیک داشته باشند. این موضوع به خودی خود مشکل محسوب نمی شود.
اگر کودک خجالتی است، نباید او را در جمع سرزنش کنیم یا مدام بگوییم «چرا با کسی حرف نمی زنی؟». بهتر است از موقعیت های کوچک تر شروع کنیم؛ مثلا یک بازی دونفره با همکلاسی، شرکت در یک کلاس گروهی یا دعوت از یک دوست به خانه.
رشد مهارت های اجتماعی معمولا تدریجی است و فشار زیاد می تواند اضطراب کودک را بیشتر کند.
به فرزندمان یاد بدهیم احساسات دیگران را درک کند
دوستی فقط صحبت کردن و بازی کردن نیست. کودک باید بتواند ناراحتی، خشم، ترس یا خوشحالی دوستش را تا حدی تشخیص دهد و واکنش مناسبی نشان دهد.
گفت وگو درباره احساسات
وقتی در یک فیلم، داستان یا حتی اتفاق روزمره با موقعیتی احساسی روبه رو می شوید، از کودک بپرسید:
«فکر می کنی الان چه حسی داره؟»
«اگر جای اون بودی چه احساسی پیدا می کردی؟»
«دوستش چطور می تونست کمکش کنه؟»
این گفت وگوهای ساده، مهارت همدلی را تقویت می کنند.
الگوی خوبی برای فرزندمان باشیم
کودک بسیاری از مهارت های اجتماعی را از رفتار والدین یاد می گیرد. نحوه صحبت کردن پدر و مادر با یکدیگر، برخورد آنها با اقوام و همسایه ها و حتی شیوه حل اختلاف در خانه، همگی می توانند برای کودک نقش الگو داشته باشند.
اگر از فرزندمان انتظار داریم به دیگران احترام بگذارد، بهتر است احترام را در رفتار روزمره خودمان هم ببیند.
قوانین خانوادگی روشن داشته باشیم
استقلال اجتماعی کودک به معنای نبودن هیچ قانونی نیست. والدین می توانند درباره رفتارهای مهم، چهارچوب های مشخص، محدود و منطقی داشته باشند.
برای مثال، می توان درباره رفت و آمد، استفاده از فضای مجازی، ساعت برگشت به خانه، نوع فعالیت ها و رفتارهایی که از نظر خانواده قابل قبول نیستند، قوانین روشنی تعیین کرد.
نکته مهم این است که قوانین فقط برای کودک نباشند. وقتی والدین خودشان نیز به احترام، صداقت و مسئولیت پذیری پایبند هستند، فرزند پیام تربیتی منسجم تری دریافت می کند.
اگر از یکی از دوستان فرزندمان خوشمان نمی آید، چه کنیم؟
این یکی از حساس ترین موقعیت ها برای والدین است. ممکن است شما از یک دوست فرزندتان خوشحال نباشید، اما بیان مستقیم جملاتی مثل «فلانی بچه خوبی نیست» یا «دیگه حق نداری باهاش حرف بزنی» می تواند باعث شود کودک از او دفاع کند و حتی رابطه اش را مخفی کند.
درباره رفتار مشخص صحبت کنید، نه شخصیت فرد
به جای برچسب زدن، درباره چیزی که دیده اید صحبت کنید:
«من نگرانم چون چند بار دیدم برای انجام این کار بهت فشار آورده.»
«به نظرت وقتی کسی مدام دوستش رو تحقیر می کنه، این رابطه سالمه؟»
این شیوه، فضای گفت وگو را باز نگه می دارد و به کودک اجازه می دهد خودش هم فکر کند.
کنترل و نظارت باید متناسب با سن باشد
نوجوان به حریم خصوصی بیشتری نیاز دارد، اما این به معنای بی خبری کامل والدین نیست. هرچه کودک بزرگ تر می شود، بهتر است نظارت مستقیم کمتر و گفت وگو و اعتماد بیشتر شود.
در عین حال، اگر نشانه هایی مانند زورگویی، تهدید، مصرف مواد، رفتارهای خطرناک یا فشار شدید همسالان وجود داشته باشد، والدین باید موضوع را جدی تر پیگیری کنند و در صورت نیاز از مشاور مدرسه یا متخصص کمک بگیرند.
نقش مدرسه و معلم در شکل گیری دوستی های سالم
انتخاب دوست فقط به خانواده و خود دانش آموز مربوط نمی شود. فضای مدرسه نیز می تواند بر کیفیت روابط میان دانش آموزان تاثیر بگذارد.
معلم می تواند با فعالیت های گروهی، پروژه های مشارکتی و ایجاد فرصت برای همکاری دانش آموزان مختلف، زمینه تعامل سالم را فراهم کند. همچنین توجه به زورگویی، طرد اجتماعی و درگیری های مداوم میان دانش آموزان اهمیت زیادی دارد.
همکاری والدین و مدرسه نیز زمانی مفیدتر خواهد بود که هدف آن حمایت از کودک و حل مسئله باشد، نه صرفا پیدا کردن مقصر.
در نهایت، به فرزندمان فرصت تجربه کردن بدهیم
دوستی هم مثل بسیاری از مهارت های زندگی، با تجربه کردن بهتر آموخته می شود. ممکن است کودک یک بار دوست اشتباهی انتخاب کند، از یک رابطه آسیب ببیند، با دوستش اختلاف پیدا کند یا حتی مدتی احساس تنهایی داشته باشد.
وظیفه والدین این نیست که تمام این تجربه ها را از زندگی فرزندشان حذف کنند؛ بلکه بهتر است در کنار او باشند تا از این تجربه ها یاد بگیرد، اشتباهاتش را بشناسد و دفعه بعد انتخاب آگاهانه تری داشته باشد.
