مهربانی، آخرین سنگر مشترک انسانها
در زبان ژاپنی، تلفظ عددهای ۱۱ و ۲۲ یادآور عبارت «زوج خوب» است
هفت صبح| اول آذر، برابر با ۲۲ نوامبر، در تقویم فرهنگی ژاپن به مناسبت «روز همسران خوب» شناخته میشود. ژاپنیها این روز را با عنوان «ای فوتو نو هی» گرامی میدارند. انتخاب تاریخ هم هوشمندانه است. در زبان ژاپنی، تلفظ عددهای ۱۱ و ۲۲ یادآور عبارت «زوج خوب» است. این مناسبت فرصتی برای قدردانی از همراهی، احترام متقابل و مهرورزی در زندگی مشترک به شمار میرود. شاید در نگاه نخست، چنین مناسبتی موضوعی خانوادگی به نظر برسد، اما معنای آن بسیار فراتر از رابطه میان دو همسر است. جامعهای که در آن آدمها قدر همراهی یکدیگر را بدانند، در برابر دشواریهای زندگی نیز تابآوری بیشتری خواهند داشت.
این مناسبت ژاپنی، بهانهای برای طرح یک پرسش آشنا در جامعه ایران است. چرا مهربانی، با وجود ریشههای عمیق فرهنگی و ادبیاش، در مناسبات روزمره ما گاهی کمیاب به نظر میرسد؟ چرا آدمهایی که در خلوت خانه و در جمع دوستان، ظرفیت عاطفی فراوانی دارند، هنگام مواجهه با غریبهها چهرهای سرد و گاه خشن به خود میگیرند؟
فشارهای اقتصادی، نگرانی دائمی درباره آینده، ناامنی شغلی، ترافیک، آلودگی هوا و فرسودگی روانی، ظرفیت عاطفی انسانها را تحلیل میبرند. کسی که صبح با نگرانی اجاره خانه از خواب بیدار میشود، در مسیر کار ساعتها پشت چراغ قرمز میماند و عصر با فهرستی از قبضها و تعهدات مالی به خانه برمیگردد، فرصت چندانی برای توجه به حال دیگران پیدا نمیکند. خستگی به تدریج به رفتار تبدیل میشود و رفتارهای خشن و بیحوصله، فضای عمومی جامعه را تغییر میدهند.
بعضیها تصور میکنند در جامعهای که رقابت بر سر درآمد، موقعیت و فرصتهای محدود جریان دارد، آدم مهربان سهم کمتری از زندگی خواهد برد. انگار برای موفقیت باید کمی خشنتر بود؛ در پاسخ به بیاحترامی صدای بلندتری داشت و در معاملههای روزمره، پیش از آنکه دیگری فرصتی پیدا کند، امتیاز بیشتری گرفت. این تصور، یکی از پرهزینهترین سوءتفاهمهای زندگی اجتماعی است. مهربانی به معنای تسلیم شدن، چشمپوشی از حق یا پذیرش رفتار نادرست دیگران نیست. مهربانی نوعی قدرت درونی است که به انسان اجازه میدهد حتی هنگام اختلاف، کرامت طرف مقابل را به رسمیت بشناسد.
جامعهشناس آلمانی، گئورگ زیمل، بیش از یک قرن پیش در مقاله مشهور خود درباره کلانشهر و حیات ذهنی، به پدیدهای پرداخت که امروز بیش از گذشته قابل لمس است. او توضیح میداد که زندگی در شهرهای بزرگ، انسان را به سمت نوعی فاصلهگیری عاطفی سوق میدهد. زیمل به تناقض عجیبی اشاره میکند. انسان در شلوغترین جمعیت شهری، گاهی بیش از هر جای دیگری احساس تنهایی و رهاشدگی میکند.
همسایهای که سالها در یک ساختمان زندگی میکند، ممکن است حتی چهره همسایه طبقه روبهرو را به درستی نشناسد. این تحلیل برای تهران امروز نیز آشناست. در متروی شلوغ، دهها نفر کنار یکدیگر ایستادهاند، اما هر کدام در جزیرهای شخصی زندگی میکنند. در آسانسور، نگاهها به نمایشگر تلفن همراه دوخته شده است. در صف فروشگاه، کوچکترین تأخیر مشتری جلویی، ممکن است به مشاجره تبدیل شود.
در شبکههای اجتماعی نیز آدمها با سرعتی شگفتانگیز درباره یکدیگر قضاوت میکنند و آماده کامنت منفی و بلاک هستند. در برابر این وضعیت، مهربانی همان نیرویی است که فاصلهها را کوتاه میکند. یک سلام ساده به نگهبان ساختمان، تشکر از راننده تاکسی، رعایت حق عابر پیاده یا شنیدن حرفهای همکار جوانی که از آینده شغلیاش نگران است، رفتارهایی کوچک با پیامدهایی بزرگ هستند.
جادوی مهربانی در قابلیت تکثیرش نهفته است. وقتی رانندهای به خودروی دیگری راه میدهد، احتمال دارد راننده دوم نیز در برخورد بعدی با یک عابر یا موتورسوار صبورتر باشد. وقتی فروشندهای با مشتری بدقلق با آرامش رفتار میکند، شاید مشتری در خانه با اعضای خانوادهاش آرامتر حرف بزند. یک رفتار خوب، مسیری طولانی را طی میکند و به آدمهایی میرسد که صاحب اولیه آن هرگز ملاقاتشان نخواهد کرد. به این ترتیب، سود مهربانی میان افراد بسیاری تقسیم خواهد شد.
در خانواده، این سرمایه اهمیت بیشتری پیدا میکند. روز همسران خوب ژاپنی را میتوان از همین زاویه دوباره خواند. زندگی مشترک با برگزاری مراسم، اجاره خانه مشترک، تهیه جهیزیه و پرداخت اقساط آغاز میشود، اما با توجههای کوچک دوام میآورد. پرسیدن حال همسر پس از یک روز دشوار، تقسیم مسئولیتهای خانه و حفظ احترام هنگام اختلاف، همان جزئیاتی هستند که کیفیت زندگی را شکل میدهند.
اول آذر فرصت مناسبی است تا از همسران خوب، دوستان وفادار، همکاران همراه و غریبههایی که در لحظات دشوار زندگی دست ما را گرفتهاند، قدردانی کنیم. برای این کار لازم نیست هدیه گرانقیمتی بخریم یا جملههای ادبی و پیچیده به زبان بیاوریم. گاهی یک تماس تلفنی، یک پیام کوتاه یا گفتن جملهای که مدتها در دل نگه داشتهایم، کافی است. زندگی ایرانی، با همه فراز و فرودهایش، هنوز سرشار از ظرفیتهای عاطفی است. از سفرهای که برای مهمان گسترده میشود تا دستی که در روزهای سخت به سوی همسایه دراز میشود. جهان برای بهتر شدن، گاهی به معجزههای بزرگ احتیاج دارد، اما معجزههای کوچک هم قدرت شگفتانگیزی دارند. مهربانی از همان معجزههاست.