پروندهسازی نیویورک تایمز برای سدهای ایران
گزارش نیویورکتایمز درباره ارتباط ۵۳۳ سد ایران با تأسیسات موشکی با اعتراض گسترده کارشناسان حوزه آب و افکار عمومی روبهرو شده است
هفت صبح| روزنامه آمریکایی نیویورکتایمز در گزارشی جنجالی، غیرحرفهای و غیراخلاقی به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون، مدعی شد که شبکه گسترده سدها و طرحهای انتقال آب ایران ممکن است با هدف پشتیبانی از تأسیسات زیرزمینی موشکی توسعه یافته باشد. نویسندگان با استناد به نقشه پراکندگی ۵۳۳ سد و مقایسه آن با مناطق هدف حملات آمریکا و اسرائیل، این فرضیه را مطرح کردند که بخشی از زیرساختهای آبی ایران میتواند در خدمت برنامه موشکی کشور باشد؛ ادعایی که خود روزنامه نیز اذعان کرده شواهد قطعی برای اثبات آن وجود ندارد.
اما این گزارش با واکنش تند کارشناسانی روبهرو شد که نام و تحقیقاتشان در گزارش نیویورک تایمز مورد استناد قرار گرفته بود. کاوه مدنی، رئیس مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، این روایت را «روزنامهنگاری غیرمسئولانه» خواند و تأکید کرد که حدس و گمان مدرک نیست و مجاورت جغرافیایی هیچ رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند. نیما شکری تصریح کرد که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساختهشدن سدها را مشخص نمیکند و حمله به زیرساختها را توجیه نمیکند. امیر آقاقوچک نیز با این نقد همراه شد. از مدیران و سردبیران نیویورک تایمز میپرسیم که چگونه یک فرضیه اثباتنشده میتواند در رسانهای با اعتبار جهانی به گزارشی تبدیل شده که امنیت زیرساختهای حیاتی و زندگی میلیونها غیرنظامی را در معرض خطر قرار دهد؟ نکاتی درباره مقاله نیویورک تایمز وجود دارد که با هم آن را مرور میکنیم.
1-حمله به سدها؛ عبور از خط قرمز حقوق بینالملل و تهدید جان میلیونها انسان
سدها جزو مهمترین زیرساختهای حیاتی هر کشور هستند. این سازهها وظایفی فراتر از ذخیرهسازی آب دارند و تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت، کنترل سیلاب، تولید انرژی و حفظ تعادل زیستمحیطی به عملکرد سدها وابسته است. حمله به چنین تأسیساتی بهویژه در شرایطی که جمعیت گستردهای از مردم به سدها وابسته هستند، میتواند به فاجعهای انسانی منجر شود. حقوق بینالملل بشردوستانه برای برخی تأسیسات دارای نیروهای خطرناک، از جمله سدها، حمایت ویژهای در نظر گرفته است.
ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو در شرایط مشخص، حمله به سدها را به دلیل احتمال آزاد شدن نیروهای خطرناک و وارد آمدن تلفات سنگین به غیرنظامیان ممنوع میکند. نکته اساسی این است که حتی وجود یک تأسیسات نظامی در نزدیکی سد بهخودیخود مجوز حمله به آن نخواهد بود و نمیتوان با طرح یک احتمال درباره ارتباط یک سد با یک مجموعه نظامی، حمایت حقوقی از زیرساختی را که زندگی میلیونها نفر به آن وابسته است، نادیده گرفت. تبدیل سدهای ایران به موضوعی در ادبیات نظامی، آن هم با شواهد اثباتنشده، اقدامی بهشدت نگرانکننده است.
2-عادیسازی جنایت علیه بشریت از مسیر تولید روایتهای امنیتی
هنگامی که یک رسانه معتبر بینالمللی، زیرساختهای حیاتی ایران را در کنار تأسیسات نظامی قرار میدهد و درباره کارکرد احتمالی نظامیشان روایتسازی غلط میکند، حتما باید درباره پیامدهای چنین اقدامی پرسید. موضوع نیویورک تایمز انتشار این است که به شکلی روایتسازی کرده که مرز میان اهداف غیرنظامی و نظامی را در افکار عمومی مخدوش کرده است. کار نیویورک تایمز به نوعی جنایت علیه بشریت محسوب میشود.
چون طوری نوشته که وجود احتمالی یک سد در مجاورت با یک تأسیسات نظامی، در ذهن مخاطبانش به بخشی از یک مجموعه نظامی تبدیل شود و درنتیجه زمینه برای پذیرش حمله به این سدها آسانتر خواهد شد. بنابراین روایت غیرمستند نیویورک تایمز به عادیسازی خشونت علیه زیرساختهای غیرنظامی کمک میکند و این روزنامه باید مسئولیت اخلاقی و حرفهای خودش را بپذیرد. این رسانه نمیتواند ادعای دفاع از آزادی بیان داشته باشد و در همان حال نسبت به پیامدهای انسانی روایتهای منتشرشده بیتفاوت بود.
3-نیویورکتایمز باید گزارش را بازبینی کند، عذرخواهی کند و مسئولیت بپذیرد
انتظار از روزنامهای با سابقه و اعتبار جهانی این است که در برابر خطاهای احتمالی خودش شفاف، مسئولانه و صریح رفتار کند. نیویورکتایمز نمیتواند با انتشار یک توضیح کوتاه یا دفاع کلی از خبرنگاران خودش از کنار پرسشهای جدی افکار عمومی درباره این گزارش عبور کند. به خصوص که کارشناسان مورد استناد نسبت به نحوه استفاده از اظهاراتشان اعتراض کردهاند.
بنابر این ارتباط ادعایی میان سدها و تأسیسات موشکی با شواهد مستقل اثبات نشده است و این گزارش میتواند پیامدهایی بیشتر از یک مناقشه رسانهای داشته باشد. لذا بازبینی جدی ضروری است و انتظار میرود این روزنامه متن گزارش را از نظر علمی، فنی و روزنامهنگارانه دوباره ارزیابی کند، موارد گمراهکننده را اصلاح کند و در صورت احراز خطاهای اساسی، گزارش را پس بگیرد یا حذف کند. عذرخواهی نیز باید بخشی از این مسئولیتپذیری باشد. عذرخواهی از کارشناسانی که دیدگاههایشان به شکلی متفاوت از منظور واقعی آنها بازتاب یافته و از مخاطبانی که با یک روایت ناقص و نادرست مواجه شدهاند، حداقل انتظار است. اعتبار رسانهای با پذیرش اشتباه، اصلاح آن و احترام به حقیقت حفظ میشود.
4- شهر موشکی؛ یک اصطلاح رسانهای که نباید به یک واقعیت جغرافیایی اغراقآمیز تبدیل شود
یکی از نکات قابل تأمل در گزارش نیویورکتایمز، استفاده پررنگ از اصطلاح «شهر موشکی» است. اصطلاحی که در ادبیات نظامی ایران برای اشاره به مجموعهای از تونلها، انبارها، سولهها، مراکز نگهداری و تأسیسات مرتبط با موشک به کار میرود. این مجموعهها که یک شهر به معنای متعارف جغرافیایی و شهری آن نیستند. در بسیاری موارد با مجموعههایی نظامی و محصور مواجه هستیم که بیشتر به یک پادگان یا تأسیسات زیرزمینی شباهت دارند. شهر موشکی یک نام توصیفی و رسانهای است. همانطور که اصطلاحاتی مانند شهر فرش یا شهرک صنعتی نیز به معنای وجود یک شهر مستقل با تمام زیرساختهای شهری نیستند.
استفاده از این عنوان با آبوتاب رسانهای و ترسیم تصویری از مجموعههایی عظیم که گویا برای تأمین آب و برق خود به سدهای بزرگ نیاز دارند، مخاطب را به برداشتی اغراقآمیز سوق میدهد. این کاری است که نیویورک تایمز انجام داده است. درنظر داشته باشیم که تامین نیازهای یک مجموعه نظامی، بسته به ابعاد و کارکردش میتواند از مسیرهای مختلفی انجام شود. برای اثبات وابستگیشان به یک سد مشخص نیز باید اسناد، ظرفیتها، مسیرهای انتقال و شواهد فنی ارائه شود. صرف استفاده از اصطلاح شهر موشکی، هیچ رابطهای میان سد و مجموعه نظامی اثبات نمیکند.
5-سدسازی حاصل مطالعات پیچیده مهندسی است، نه تصمیمی اتفاقی و بدون پشتوانه
احداث یک سد، تصمیمی کارشناسی با مطالعات گسترده است. پیش از آغاز عملیات اجرایی، مجموعهای از مطالعات فنی، زمینشناسی، هیدرولوژی، ژئوتکنیک، اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی انجام میشود. انتخاب محل احداث، ارتفاع سد، حجم مخزن، نوع سازه، کیفیت بستر زمین، میزان بارندگی، آورد رودخانه، وضعیت آبخوانها و نیازهای پاییندست، همگی در طراحی و اجرای پروژه نقش دارند.
این مطالعات گاهی سالها به طول میانجامد و صدها یا هزاران ساعت کار کارشناسی و مهندسی را دربرگیرند. افزون بر این، طرحهای بزرگ سدسازی معمولاً دارای پیوستهای مختلف، گزارشهای ارزیابی و مراحل متعدد تصویب و نظارت هستند. بنابراین نمیتوان با مشاهده موقعیت یک سد روی نقشه و مقایسه آن با موقعیت یک تأسیسات نظامی، درباره علت اصلی احداث آن حکم صادر کرد. برای نمونه، قرار گرفتن یک سد در منطقهای کوهستانی میتواند به شرایط زمینشناسی، مسیر رودخانه، امکان ذخیره آب و نیازهای منطقه مربوط باشد. روزنامهنگاری تحقیقی باید این پرونده مهندسی را بررسی کند. اما متاسفانه خبرنگاران نیویورک تایمز، با چند نقطه روی نقشه یک فرضیه امنیتی را شکل دادهاند.
6-سدهای ایران پیش از رواج اصطلاح شهر موشکی ساخته شدهاند
یکی از مهمترین پرسشهایی که گزارش نیویورکتایمز باید به آن پاسخ بدهد، مسئله زمانبندی احداث سدهاست. بخش مهمی از شبکه سدهای ایران در دهههای گذشته و پیش از رواج اصطلاح شهر موشکی در ادبیات عمومی ساخته شدهاند. سدهایی مانند دز، کرخه، کارون ۳ و کارون ۴ هرکدام تاریخچه مطالعات، طراحی و اجرای مشخصی دارند. برای بررسی ارتباط احتمالی میان این سازهها و تأسیسات نظامی، باید تاریخ آغاز مطالعات، زمان تصویب، شروع عملیات اجرایی، زمان آبگیری و بهرهبرداریشان با تاریخ ایجاد تأسیسات مورد ادعا مقایسه شود. این یک اصل ابتدایی در هر تحقیق تاریخی و فنی است. اگر یک سد سالها پیش از ایجاد یا توسعه یک مجموعه نظامی ساخته شده باشد، نمیتوان بدون ارائه شواهد تکمیلی، ساخت آن سد را با نیازهای آن مجموعه توضیح داد. لذا فرضیه اولیه گزارش بهشدت ایراد دارد.
7-خدشه به اعتبار نیویورکتایمز؛ هنگامی که کارشناسان از نحوه بازتاب دیدگاههایشان اعتراض میکنند
اعتبار یک رسانه بینالمللی محصول اعتماد مخاطب به دقت، صداقت و استقلال تحریریه است. یکی از جدیترین اتفاقات پیرامون گزارش سدهای ایران، اعتراض بسیاری از کارشناسانی است که نام یا دیدگاههایشان در این گزارش مورد استفاده قرار گرفته است. کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب دانشگاه سازمان ملل متحد و از چهرههای شناختهشده حوزه آب، اعلام کرده که گفتوگویش با خبرنگاران درباره موضوع فعالان محیطزیست بازداشتشده بوده و اظهاراتش ارتباطی با ادعای پیوند سدها و موشکها نداشته است. این اعتراض، نکتهای اساسی درباره نحوه استفاده از مصاحبهها و انتقال معنای واقعی اظهارات کارشناسان ایجاد میکند. هنگامی که یک متخصص با یک موضوع مشخص مصاحبه میکند، نباید و نمیتوانیم از حضور نام او در گزارش چنین برداشت کنیم که تمام چارچوب تحلیلی و نتیجهگیری نویسندگان را تأیید کرده است.
8- ادعای ۵۳۳ سد و واقعیت نیروگاههای برقآبی؛ تفاوت میان شمار سازهها و کارکردشان
یکی از انتقادهای مطرحشده به گزارش، مربوط به استفاده از آمار ۵۳۳ سد در ایران است. صادق الحسینی، اقتصاددان در واکنش به این موضوع در شبکه ایکس نوشته است که از میان این تعداد، تنها ۶۵ سد دارای توربین و نیروگاه برقآبی هستند و برق تولید میکنند. با توجه به این اظهار نظر، آیا گزارش میان تعداد کل سدها، سدهای دارای نیروگاه برقآبی و تأسیسات دارای قابلیت تأمین انرژی برای مجموعههای نظامی تفاوت قائل شده است؟
هر سد لزوماً نیروگاه ندارد و هر نیروگاه برقآبی نیز به معنای تأمین اختصاصی برق یک تأسیسات نظامی بهشمار نمیرود. همچنین ظرفیت تولید برق، میزان تولید واقعی، اتصال به شبکه سراسری و مسیر انتقال انرژی باید بررسی شود. اگر ادعای وابستگی مجموعههای موشکی به سدها مطرح میشود، لازم است نام سدها، ظرفیت تولید، مسیرهای انتقال و میزان مصرف مجموعههای مورد ادعا مشخص شود. البته آمار ۶۵ مورد نیز باید با منبع رسمی و تعریف دقیق سد نیروگاهی راستیآزمایی شود. نیویورک تایمز یک عدد کلی را بهجای تحلیل فنی نشانده و از آن نتیجهای با اهمیت امنیتی و نظامی گرفته است.
9- اعتراض کارشناسان و مسئولیت رسانه در تفکیک داده اثباتشده از فرضیه امنیتی
یکی از بنیادیترین اصول روزنامهنگاری تحقیقی، تفکیک میان واقعیت، تحلیل، احتمال و فرضیه است. مخاطب باید بداند کدام بخش از یک گزارش بر سند مستقیم استوار است، کدام بخش نتیجه تحلیل کارشناسان است و کدام قسمت هنوز در حد یک گمانهزنی قرار دارد. گزارش نیویورکتایمز در متن خود اذعان کرده که ارتباط میان پروژههای آبی ایران و برنامه موشکی همچنان در حد فرضیه است.
خب آیا ساختار روایت، تیتر، تصاویر و نحوه برجستهسازی اطلاعات نیز همین درجه از عدم قطعیت را به مخاطب منتقل میکند؟ اعتراض کاوه مدنی و توضیحات برخی دیگر از کارشناسان مورد استناد نشان میدهد که باید درباره فاصله میان محتوای واقعی مصاحبهها و نتیجهگیری نهایی گزارش پرسش کرد. یک متخصص درباره وضعیت آب، بازداشت فعالان محیطزیست یا جغرافیای منطقه صحبت کرده است. خب این موضوع که به معنای تأیید یک فرضیه نظامی نیست. نیویورک تایمز نام علمی افراد را به ابزاری برای تقویت روایت خودش تبدیل کرده است.
10- مجاورت جغرافیایی دلیل رابطه علت و معلولی نیست
یکی از خطرناکترین خطاهای استدلالی، نتیجهگیری درباره رابطه علت و معلولی از روی همجواری دو پدیده است. اینکه یک سد و یک تأسیسات نظامی در یک منطقه یا در فاصلهای نسبتاً نزدیک از یکدیگر قرار گرفتهاند را نباید به معنای این بگیریم که سد برای تأمین نیازهای آن تأسیسات ساخته شده است. مغالطهای که در تحلیلهای آماری با عنوان خلط همبستگی و علیت شناخته میشود.
کاوه مدنی نیز در واکنش به گزارش نیویورکتایمز بر همین نکته تأکید کرده و نوشته است: «مجاورت مکانی، علیت نیست.» برای درک بهتر موضوع کافی است به پراکندگی زیستگاههای طبیعی در مناطق کوهستانی توجه کنیم. اگر سدها و تأسیسات نظامی در امتداد رشتهکوه زاگرس پراکنده باشند، زیستگاه گونههای جانوری نیز ممکن است در همان پهنه جغرافیایی قرار بگیرد. آیا میتوان از این همپوشانی نتیجه گرفت که زیستگاه خرسها یا قوچهای وحشی برای پشتیبانی از تأسیسات نظامی ایجاد شدهاند؟ قطعاً خیر. جغرافیا علت حضور مستقل چند پدیده در یک منطقه است و برای اثبات رابطه واقعی به تحلیل آماری، مقایسه مناطق مشابه، بررسی تاریخچه پروژهها و اسناد مستقل نیاز است.
11- مسئولیت رسانه در برابر پیامدهای انسانی و امنیتی انتشار اطلاعات در زمان جنگ
روزنامهنگاری در شرایط عادی نیز مسئولیتپذیری میطلبد، چه برسد به زمان جنگ که این مسئولیت چند برابر میشود. انتشار اطلاعات درباره زیرساختهای حیاتی، موقعیت تأسیسات حساس و داستانسرایی در باره ارتباط احتمالیشان با فعالیتهای نظامی، اوج بیمسئولیتی است. نیویورک تایمز زشت و غیراخلاقی نوشته و نتیجهگیریهای اثباتنشدهاش را در قالب واقعیتهای تثبیتشده به افکار عمومی عرضه کرده است. ادعاهای نیویورک تایمز قاعدتا به شکل آگاهانه در خدمت یک چارچوب تبلیغاتی ماشین جنگی آمریکا قرار گرفته است.
12- تخریب سدها؛ فاجعهای فراتر از یک حمله نظامی و تهدیدی برای نسلهای آینده
باید به این واقعیت توجه کرد که تخریب یک سد منجر به نابودی بخشی از یک سامانه پیچیده اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی به شمار می رود که زنجیرهای از بحرانها را به وجود آورد. در صورت شکست یا تخریب یک سد، بسته به شرایط مخزن و موقعیت جغرافیایی، احتمال وقوع سیلابهای ویرانگر، تخریب روستاها و شهرهای پاییندست، تلفات انسانی، نابودی زمینهای کشاورزی و آسیب به راهها و تأسیسات حیاتی وجود دارد. حتی در شرایطی که تخریب سد به شکست کامل سازه منجر نشود، اختلال در ذخیره و انتقال آب میتواند زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، آثار زیستمحیطی چنین رخدادی ممکن است سالها باقی بماند که تغییر رژیم جریان رودخانهها و آسیب به زیستگاههای طبیعی ، آلودگی منابع آب و اختلال در معیشت جوامع محلی از آن جمله است. این پیامدها محدود به ایران نخواهد بود و در حوضههای آبریز مشترک میتواند آثار منطقهای داشته باشند. نیویورک تایمز با روایتسازی مخدوش درباره سدهای ایران به پیامدهای انسانی و محیطزیستی آثار گزارشهای خودش توجه نکرده است