۷۲ زن در انتظار ورود به برج ایفل
زنان دانشمندی که سال‌ها در سایه همکاران مرد ماندند، قرار است در کنار ۷۲ مردی قرار بگیرند که گوستاو ایفل در سال ۱۸۸۹ نامشان را با حروف طلایی بر برج حک کرد
هفت صبح| پاریس این روزها به رغم ناآرامی‌های شدید، زیر فشار ازدحام گردشگران و صف‌های طولانی جاذبه‌هایش، همچنان تیتر رسانه‌های جهان است. در این هیاهو و انبوهی از عکسهای یادگاری با برج ایفل، جزئیاتی در خصوص این برج مطرح است که کمتر دیده می‌شود. سازه‌ای که از روز نخست قرار بود نماد پیشرفت علم و مهندسی فرانسه باشد، اما روی بدنه‌اش یک غیبت تاریخی عجیب را ثبت کرده است. گوستاو ایفل در سال ۱۸۸۹ نام ۷۲ دانشمند و مهندس فرانسوی را با حروف طلایی بر برج ثبت کرد.
هر ۷۲ نفر مرد بودند. تناقض ماجرا اینجاست که در همان روزگار، زنانی همچون سوفی ژرمن با پژوهش‌های ریاضی خود به پیشرفت علم کمک می‌کردند، اما نامشان حتی شایسته ثبت بر نماد علم و مهندسی شناخته نمی‌شد. حالا ۱۳۷ سال بعد، شهرداری پاریس تصمیم گرفته است نام ۷۲ زن دانشمند را نیز به برج بیفزاید. سوفی ژرمن هم در این فهرست است. زنی که زمانی برای پذیرفته شدن در جهان مردانه علم، ناچار بود با نام یک مرد مکاتبه کند و اکنون قرار است نام واقعی‌اش با حروف طلایی بر مشهورترین برج پاریس بنشیند.
یک برج و ۷۲ نام مردانه
داستان به نمایشگاه جهانی پاریس در سال ۱۸۸۹ بازمی‌گردد. فرانسه می‌خواست صدمین سالگرد انقلاب خود را با نمایش دستاوردهای صنعتی، مهندسی و علمی جشن بگیرد. برج ایفل قرار بود ویترین این قدرت تازه باشد. سازه‌ای فلزی که در زمان افتتاح، بلندترین بنای دست‌ساز بشر به شمار می‌رفت و نگاه جهانیان را به خود جلب کرده بود. گوستاو ایفل برای بزرگداشت علم، نام ۷۲ دانشمند و مهندس فرانسوی را در نوار پیرامونی طبقه نخست برج ثبت کرد.
این نام‌ها به دانشمندانی تعلق داشت که در فاصله سال‌های ۱۷۸۹ تا ۱۸۸۹ زندگی کرده و در پیشرفت علوم سهم داشتند. اما انتخاب‌ها یک ویژگی مشترک داشتند. همه مرد بودند. این در حالی بود که زنان در همان دوره در ریاضیات، فیزیک، پزشکی و علوم طبیعی فعالیت می‌کردند. بعضی از آنها دستاوردهایی داشتند که بعدها اهمیتشان آشکار شد. با این حال، دانشگاه‌ها، آکادمی‌ها و نهادهای علمی درهای خود را به روی بسیاری از زنان بسته بودند. تاریخ رسمی علم نیز معمولاً همان کسانی را به یاد می‌آورد که امکان حضور در این نهادها را داشتند.
دختری با نام مردانه
یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این تناقض، سوفی ژرمن است. او در سال ۱۷۷۶ در پاریس متولد شد و از نوجوانی به ریاضیات علاقه داشت. خانواده‌اش با این علاقه موافق نبودند و فضای اجتماعی آن دوران نیز تحصیل جدی ریاضی را برای دختران مناسب نمی‌دانست. با وجود این، ژرمن از مطالعه دست نکشید. مدرسه پلی‌تکنیک پاریس، یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش علوم و مهندسی، زنان را نمی‌پذیرفت. او برای دسترسی به جزوه‌های درسی و ارتباط با استادان، از نام مستعار مردانه آنتوان اوگوست لو بلان استفاده کرد. استعدادش سرانجام توجه ژوزف لویی لاگرانژ، ریاضی‌دان مشهور فرانسوی را جلب کرد.
ژرمن بعدها با کارل فریدریش گاوس، یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان تاریخ، مکاتبه کرد. پژوهش‌های او درباره نظریه اعداد و آخرین قضیه فرما اهمیت داشت. در حوزه نظریه کشسانی نیز، به مطالعه رفتار سطوح و مواد در برابر نیرو پرداخت. این حوزه با دانش مورد نیاز مهندسان سازه ارتباط دارد. ژرمن در سال ۱۸۱۶ جایزه بزرگ ریاضی آکادمی علوم پاریس را دریافت کرد. با این حال، جایگاه اجتماعی زنان همچنان مانع بزرگی برای فعالیت او بود. در سال ۱۸۳۱ درگذشت و فرصت پیدا نکرد جایگاه علمی خود را در جامعه‌ای ببیند که سال‌ها برای پذیرفتن استعدادش مقاومت کرده بود. اکنون نام او در فهرستی قرار دارد که قرار است بخشی از همان بی‌اعتنایی تاریخی را جبران کند.
از ماری کوری تا زنانی کمتر شناخته‌شده
فهرست پیشنهادی پاریس فقط مجموعه‌ای از نام‌های مشهور نیست. ماری کوری، برنده دو جایزه نوبل، ایرن ژولیو کوری، برنده نوبل شیمی و روزالیند فرانکلین، پژوهشگر برجسته ساختار دی‌ان‌ای، از چهره‌های شناخته‌شده آن هستند. آلیس رکوک، از پیشگامان مهندسی رایانه فرانسه، مارگریت پری، کاشف عنصر فرانسیم، و آنیتا کونتی، اقیانوس‌شناس فرانسوی نیز در این مجموعه حضور دارند. برخی نام‌ها داستان‌های جذاب‌تری دارند. ژان باره، گیاه‌شناس فرانسوی، در قرن هجدهم در قالب یک سفر اکتشافی دور دنیا را پیمود. او برای همراهی با این سفر ناچار شد لباس مردانه بپوشد و هویت خود را پنهان کند.
آنگلیک دو کودره، از پیشگامان آموزش مامایی، در شهرهای مختلف فرانسه سفر می‌کرد تا روش‌های علمی زایمان را آموزش دهد. توشیکو یواسا، فیزیک‌دان ژاپنی که در فرانسه فعالیت علمی داشت نیز در این فهرست قرار گرفته است. قدیمی‌ترین چهره این مجموعه آنگلیک دو کودره است که در سال ۱۷۱۲ متولد شد. در سوی دیگر، نام ایون شوکه‌بروآ، فیزیک‌دان و ریاضی‌دان فرانسوی که در سال ۲۰۲۵ درگذشت، قرار دارد. این انتخاب‌ها بازه‌ای نزدیک به سه قرن از فعالیت علمی زنان را پوشش می‌دهند و رشته‌هایی مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی، زیست‌شناسی، نجوم، علوم زمین و مهندسی را در بر می‌گیرند.
یک سوال ساده، یک پروژه تاریخی
پشت این طرح، ماجرایی جالب وجود دارد. بنجامین ریگو، راهنمای گردشگری و علاقه‌مند به تاریخ برج ایفل، در سال ۲۰۲۱ هنگام معرفی نام دانشمندان با پرسش یکی از بازدیدکنندگان روبه‌رو شد: پس ماری کوری کجاست؟ همین سوال او را به بررسی فهرست قدیمی کشاند. حاصل این جست‌وجو، همکاری با انجمن «زنان و علوم» و شکل‌گیری پروژه‌ای با نام «هیپاتیا» بود. هیپاتیا، فیلسوف و ریاضی‌دان و اخترشناس اسکندریه در دوران باستان بود که نامش به نمادی از حضور زنان در تاریخ دانش تبدیل شده است. پروژه در مارس ۲۰۲۵ با مشارکت شهرداری پاریس، شرکت بهره‌بردار برج ایفل و انجمن «زنان و علوم» وارد مرحله رسمی شد.
کمیته‌ای تخصصی، معیارهای انتخاب اسامی و امکان نصب نوار جدید را بررسی کرد. ابتدا پیشنهاد ۴۰ نام مطرح بود، اما تصمیم گرفته شد شمار زنان با مردان برابر باشد. به این ترتیب، فهرست ۷۲ نفره شکل گرفت. در انتخاب افراد، دستاورد علمی، ارتباط با جامعه علمی فرانسه و توازن رشته‌های تخصصی مورد توجه قرار گرفت. در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۶، آن ایدالگو، شهردار پاریس، فهرست پیشنهادی را دریافت کرد. این اسامی قرار است برای بررسی و اعلام نظر به آکادمی علوم، آکادمی فناوری و آکادمی پزشکی فرانسه ارائه شوند. پس از تأیید نهایی و دریافت مجوزهای لازم برای رعایت ضوابط میراث فرهنگی، عملیات نصب نوار تازه آغاز خواهد شد. زمان پیش‌بینی‌شده برای اجرای طرح سال ۲۰۲۷ است. بنابراین هنوز نام‌ها به برج اضافه نشده‌اند.
طلایی که دیر به زنان رسید
یک نکته تاریخی دیگر هم وجود دارد. نام‌های مردان در اوایل قرن بیستم، هنگام رنگ‌آمیزی برج، زیر لایه‌های رنگ پنهان شدند. این اسامی در سال‌های ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷ بازسازی و دوباره آشکار شدند. مردان پس از چند دهه به جایگاه خود بازگشتند، اما زنان برای رسیدن به همان جایگاه بیش از یک قرن انتظار کشیدند. این طرح قرار نیست گذشته را عوض کند. سال‌های محرومیت از آموزش، پژوهش‌های نادیده‌گرفته‌شده و فرصت‌هایی که از زنان گرفته شد، با چند حرف طلایی جبران نمی‌شود.
با این حال، برج ایفل سالانه میزبان میلیون‌ها گردشگر است و نام‌هایی که بر بدنه آن قرار می‌گیرند، بخشی از حافظه عمومی جهان می‌شوند. کودکی که در آینده مقابل این برج می‌ایستد، با دیدن نام سوفی ژرمن، ماری کوری یا روزالیند فرانکلین تصویری کامل‌تر از تاریخ علم خواهد داشت. این بار قرار نیست زنی برای ورود به جهان علم نام دیگری بر خود بگذارد. شاید مهم‌ترین دستاورد این پروژه همین باشد. برج ایفل قرار است بلندتر شود؛ اما این بار با افزودن چند نام تازه، بخشی از تاریخ علم هم قد می‌کشد.
