گاز ایران؛ زخمی که هنوز ترمیم نشده
کسری ۱۳درصدی تولید گاز پس از حملات دشمن به پالایشگاه‌ها نشان داد حفاظت از زیرساخت‌های انرژی، بخشی جدایی‌ناپذیر از امنیت ملی است
هفت صبح| مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران از کسری حدود ۱۳درصدی گاز کشور در سال جاری خبر داده است. کسری که به گفته سعید توکلی، در پی حملات سال گذشته به تأسیسات و پالایشگاه‌های گازی ایجاد شده است. او همچنین اعلام کرده با وجود این شرایط، در سال جاری یک میلیارد مترمکعب گاز بیشتر از سال گذشته به صنایع تحویل شده و تاکنون محدودیتی برای مصرف گاز صنایع اعمال نشده است. این اظهارات در کنار گزارش‌های مربوط به آسیب‌دیدن تأسیسات گازی در جریان جنگ، یک واقعیت مهم را پیش رویمان قرار می‌دهد؛ این که امنیت انرژی ایران را نباید در میزان ذخایر زیرزمینی و ظرفیت تولید وابسته بدانیم. درواقع امنیت انرژی به حفاظت از زیرساخت‌ها و توان استمرار خدمات در شرایط بحران وابسته است.
جنگ به زیرساخت‌های انرژی کشور آسیب زده و تجربه‌ای پرهزینه، اما آموزنده پیش روی سیاست‌گذاران کشورمان قرار داده است. براساس اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز، در حملات ۲۷ اسفند سال گذشته، ۲۶موشک به پالایشگاه‌های دوم تا پنجم عسلویه اصابت کرد و بخشی از ظرفیت گازی کشور از مدار خارج شد. در گزارش‌های منتشرشده از این حملات، از آسیب به هزاران نقطه از شبکه نیز سخن گفته شده است. بازگشت سریع تأسیسات و شبکه به مدار، نشان دهنده توان عملیاتی و تلاش نیروهای متخصص صنعت گاز بود. با این حال، سرعت بازسازی نباید باعث غفلت‌مان از یک مسئله اصلی‌تر بشود.
تجربه جنگ نشان داد که تأسیسات انرژی به دلیل نقش مستقیم در زندگی روزمره مردم، فعالیت صنایع، تولید برق و درآمدهای اقتصادی جزو مهم‌ترین زیرساخت‌های راهبردی کشور به شمار می‌روند. آسیب به یک پالایشگاه یا مجموعه‌ای از خطوط انتقال، باعث ایجاد پیامدهایی می‌شود که قاعدتا، آثار آن بیشتر از منطقه محل حمله خواهد بود. بنابراین، الگوی حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی باید از تمرکز صرف بر تعمیر و بازسازی پس از حادثه فاصله بگیرد و به سمت پیشگیری، پراکندگی ریسک، ایجاد ظرفیت پشتیبان و افزایش تاب‌آوری حرکت کند.
واقعیت این است که مقاوم‌سازی تأسیسات حساس، طراحی مسیرهای جایگزین انتقال، ذخیره‌سازی راهبردی تجهیزات و قطعات، آماده‌سازی تیم‌های واکنش سریع و تدوین سناریوهای تداوم تولید در شرایط اضطراری، باید بخشی از برنامه دائمی صنعت گاز باشد. همچنین وابستگی بخش‌های مختلف شبکه به تعداد محدودی از تأسیسات بزرگ باید با ارزیابی دقیق ریسک بررسی شود. بازسازی موفق یک تأسیسات آسیب‌دیده توسط متخصصان توانمند کشورمان بسیار ارزشمند است، اما براساس آنچه برخی از کارشناسان این حوزه در چند ماه گذشته بیان کرده‌اند، امنیت شبکه گاز کشورمان زمانی حاصل می‌شود که آسیب به یک نقطه، کل زنجیره تأمین را با اختلال جدی روبه‌رو نکند.
اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم گاز طبیعی چه جایگاهی در اقتصاد ایران دارد. صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان و بسیاری از واحدهای تولیدی برای فعالیت مستمر به گاز وابسته‌اند. نیروگاه‌ها نیز بخش بزرگی از سوخت خود را از این حامل انرژی تأمین می‌کنند. در نتیجه، هر اختلال پایدار در تولید یا انتقال گاز می‌تواند به کاهش تولید صنعتی، افزایش هزینه تمام‌شده، افت صادرات و تضعیف درآمد ارزی منجر شود.
برای مثال در صنعت پتروشیمی گاز هم نقش سوخت و هم نقش خوراک را ایفا می‌کند. درنتیجه کاهش دسترسی به گاز می‌تواند تولید محصولات پایه و زنجیره‌های پایین‌دستی را مختل کند. البته همه مسئله را نمی‌توان به آسیب‌های جنگی نسبت داد. ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، با دشواری تأمین تقاضای داخلی روبه‌روست.
آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهد مصرف گاز کشور در سال‌های گذشته روندی افزایشی داشته است. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، مصرف گاز ایران در فاصله سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ حدود ۶۰ درصد افزایش یافته است. همین منبع، سهم بخش خانگی و تجاری از مصرف گاز در سال ۲۰۲۲ را حدود ۳۳ درصد، سهم صنعت و پتروشیمی را ۲۷درصد و سهم نیروگاه‌ها را ۲۸ درصد برآورد کرده است.
این ارقام نشان می‌دهد مسئله ایران ترکیبی از محدودیت عرضه و ضعف مدیریت تقاضاست. رشد مصرف در ساختمان‌های کم‌بازده، استفاده از تجهیزات گرمایشی غیراستاندارد، اتلاف انرژی و نبود انگیزه کافی برای اصلاح الگوی مصرف، فشار زیادی بر شبکه وارد می‌کند. در زمستان، افزایش مصرف خانگی می‌تواند سهم صنایع از گاز را محدود کند و در تابستان نیز نیاز نیروگاه‌ها به سوخت، رقابت بر سر منابع گازی را افزایش دهد. بنابراین، سیاست‌گذاری انرژی باید هم‌زمان دو مسیر را دنبال کند که اولی حفظ و افزایش ظرفیت تولید و کاهش مصرف غیرضروری از طریق بهینه‌سازی ساختمان‌هاست و دیگری اصلاح تجهیزات و ارتقای بهره‌وری.
در کنار حفاظت از تأسیسات و مدیریت مصرف، آینده صنعت گاز به سرمایه‌گذاری وابسته است. افت فشار در میدان‌های قدیمی، نیاز به نگهداشت ظرفیت تولید، توسعه میدان‌های جدید، نوسازی پالایشگاه‌ها و تکمیل طرح‌های جمع‌آوری گازهای همراه نفت، مسائلی هستند که نمی‌توان آنها را به سال‌های بعد موکول کرد. میدان مشترک پارس جنوبی به‌عنوان ستون اصلی تأمین گاز کشور، به‌شدت به برنامه‌های نگه داشت و افزایش فشار مخزن و فناوری‌های پیشرفته نیاز دارد.
تجربه جنگ باید به نقطه آغاز اصلاحی جدی در سیاست‌گذاری تبدیل شود که حفاظت از زیرساخت‌ها را با مدیریت مصرف، سرمایه‌گذاری و توسعه فناوری پیوند بزند. کشورمان با چنین ذخایر عظیم گازی باید بتواند هم از تأسیسات خود در برابر تهدیدها حفاظت کند، هم نیاز اقتصاد و مردم را پاسخ دهد و هم برای تقاضای آینده نیز برنامه داشته باشد. همه این مطالب را گفتیم تا به اینجا برسیم که بازگشت صرف به شرایط پیش از حوادثی که این چند وقت برای کشورمان پیش آمده است جوابگو نیست و صنعت گاز ایران برای مواجهه با بحران‌های بعدی ضروری است که آماده‌تر، منعطف‌تر و ایمن‌تر شود.
