تافل پشت تحریم، آیلتس پشت مرز

‌هفت صبح| مسیر مهاجرت علمی و دانشگاهی برای دانشجویان ایرانی هر روز دشوارتر می‌شود؛ از تعلیق مجوزی که ثبت‌نام تافل را برای آنان متوقف کرده تا محدودیت‌های برگزاری آیلتس که برخی متقاضیان را راهی کشورهای همسایه کرده است. هزینه بیش از ۱۵۰ میلیون تومانی یک سفر برای شرکت در آزمون زبان، تنها بخشی از این فشار است. در سوی دیگر، فیلترینگ، اختلال اینترنت و محدودیت دسترسی به منابع و ابزارهای پژوهشی، ارتباط دانشجویان با جریان علمی جهان را نیز مختل کرده است. مجموعه این موانع از تحریم‌های خارجی تا محدودیت‌های داخلی، مسیر تحصیل و پژوهش را برای نسل جوان ایران پرهزینه‌تر و ناامیدکننده‌تر کرده است.

تراژدی تافل و مجوز G

ماجرا از جایی شروع شد که خبر تعلیق مجوز G توسط دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) منتشر شد. مجوز G که در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) صادر شده یک «اجازه‌نامه کلی» است  که دولت آمریکا صادر کرده بود تا تحریم‌هایش مانع از تبادلات علمی و آموزشی بین آمریکا و ایران نشود. شاید این نام برای مردم عادی پیچیده باشد، اما برای صدها دانشجویی که ماه‌ها برای آزمون تافل برنامه‌ریزی کرده بودند، به معنای رسیدن به یک بن‌بست مطلق بود. با این تصمیم، مهلت ثبت‌نام در آزمون تافل برای ایرانی‌ها تا ۱۰ شهریور اعلام شد و بعد از آن، انگار یک در بزرگ به روی آن‌ها بسته شد.

روایت‌های ناکامی

داستان سارا، فارغ‌التحصیل ۲۷ ساله روانشناسی، نمونه‌ای از این ناکامی تلخ است. سارا تمام مدارکش را آماده کرده بود، هزینه‌های گزاف ترجمه رسمی هر برگ مدرک را پرداخته بود و تنها یک قدم تا هدفش فاصله داشت: نمره تافل. اما با این تحریم ناگهانی، تمام تلاش‌ها و هزینه‌های او به باد رفت. سارا می‌گوید تمام مدارکش حالا عملاً غیرقابل استفاده شده‌اند. این فقط داستان یک نفر نیست؛ این داستان نسل زیادی از جوانان است که رویاهایشان با یک تصمیم اداری در واشنگتن تخریب شد.

سفرهای ۱۵۰ میلیون تومانی برای یک آزمون ساده

وقتی تافل حذف شد، دانشجویان و پژوهشگران  به سراغ آیلتس رفتند. تافل (TOEFL) یک محصول آمریکایی است، پس وقتی آمریکا «مجوز G» را تعلیق کرد، تافل مستقیماً ضربه خورد و بسته شد. اما آیلتس (IELTS) متعلق به بریتانیا، استرالیا و نیوزلند است. یعنی متعلق به آمریکا نیست، پس تحریم‌های آمریکا روی آیلتس اثر مستقیم ندارد. اما اینجا هم داستان ساده نبود. لغو آزمون‌های کتبی و تغییرات در مراکز فعال داخلی، متقاضیان را به سمتی برد که مجبور شدند برای یک آزمون ساده، چمدان ببندند و به کشورهای همسایه بروند.

مهناز، دانشجوی تجهیزات پزشکی، از کابوس مالی این مسیر می‌گوید. او اشاره می‌کند که یک سفر کوتاه به ارمنستان برای شرکت در آزمون آیلتس، بیش از ۱۵۰ میلیون تومان هزینه روی دست خانواده‌ها می‌گذارد. در شرایط اقتصادی فعلی، این مبلغ و این سفر برای اکثر خانواده‌ها یک رویای دور از دسترس است. در واقع، تحریم‌ها باعث شده‌اند که «حق تحصیل» و «حق پیشرفت علمی» فقط مختص کسانی باشد که توان مالی پرداخت این مبالغ نجومی را دارند. این یعنی عدالت آموزشی در ایران در حال مرگ است.

  محاصره دیجیتال

اما مشکل فقط آزمون زبان نیست. اگر وارد دنیای پژوهش شویم، می‌بینیم که محقق ایرانی برای دسترسی به یک مقاله یا یک داده ساده، باید با ارتشی از فیلترشکن‌ها و ابزارهای دورزن جنگ کند. پیام خطای معروف «کلاینت شما اجازه دریافت URL از این سرور را ندارد»، برای هر پژوهشگری در ایران مثل یک کابوس است. این مانع، حتی وقتی پژوهشگر می‌خواهد از ابزارهای پیشرفته هوش مصنوعی مثل NotebookLM استفاده کند، جلوی راهش می‌ایستد.

شایان، دانشجوی پزشکی، با عصبانیت می‌گوید که اختلالات اینترنت و فیلترینگ گسترده، کارهای دانشگاهی و پژوهشی آن‌ها را کاملاً فلج کرده و «پدرشان را درآورده است»! آمارها هم این وضعیت را تایید می‌کنند. بررسی‌ها نشان داده که حدود ۳۰ درصد از سایت‌های پربازدید جهان برای کاربران ایرانی محدود یا فیلتر هستند. یعنی محقق ایرانی برای رسیدن به محتوایی که همتایش در آمریکا یا اروپا با یک کلیک می‌بیند، باید مسیرهای سخت، پرهزینه و ناایمن را طی کند.

«خودتحریمی» در مرزهای وطن

در حالی که تحریم‌های خارجی کمر پژوهشگران را می‌شکند، کارشناسان هشدار می‌دهند که بخشی از این انسداد در داخل مرزها اتفاق می‌افتد. آن‌ها به این وضعیت «خودتحریمی علمی» می‌گویند. سخت‌گیری‌های اداری، محدودیت‌های امنیتی در انتخاب موضوعات پژوهشی و نبود فضای آزاد برای تفکر، باعث شده است که بسیاری از دانشجویان از جسارت در پژوهش دست بکشند. وقتی پژوهشگر بترسد که موضوع تحقیقش باعث دردسر شود، دیگر نوآوری نمی‌کند؛ بلکه فقط به دنبال کارهای تکراری و «سالم» می‌رود تا مدرکش را بگیرد و برود. این یعنی ما در حال تولید «مدرک» هستیم، نه «علم».

تنها راه فرار از بن‌بست

اما زمانیکه یک جوان با تحریم خارجی روبه‌روست، در داخل کشور با محدودیت مواجه است، اینترنتش فلج است و برای یک آزمون باید ۱۵۰ میلیون تومان هزینه کند، چه انگیزه‌ای برای ماندن دارد؟ هادی، دانشجوی مهندسی، به فشار روانی این وضعیت اشاره می‌کند. او می‌گوید وقتی می‌بیند درهای تعامل علمی بسته شده و هر قدم برای پیشرفت با یک مانع روبه‌رو است، احساس ناامیدی می‌کند. نتیجه این وضعیت، فرار گسترده مغزهاست. ما هر سال باهوش‌ترین افرادمان را به کشورهای دیگر می‌فرستیم چون در اینجا نه ابزاری برای کار دارند و نه آزادی برای فکر کردن.

  زنگ خطر برای یک نسل

وضعیت فعلی جامعه دانشگاهی ایران، یک هشدار جدی است. ما نمی‌توانیم ادعای پیشرفت علمی کنیم در حالی که دسترسی به مقالات جهانی برای دانشجویانمان یک «جنگ» است و شرکت در یک آزمون زبان، یک «سرمایه‌گذاری کلان». راه نجات از این وضعیت، تنها با دیدن واقعیت‌ها ممکن است. ما باید هر دو دیوار را تخریب کنیم؛ هم تحریم‌های خارجی را با راهکارهای هوشمندانه دور بزنیم و هم محدودیت‌های داخلی را کنار بگذاریم تا پژوهشگر ایرانی بتواند دوباره با دنیا ارتباط بگیرد. اگر این اتفاق نیفتاد، ما فقط شاهد یک نسل از متخصصانی خواهیم بود که در شرایطی که دنیا به سمت هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین می‌رود، آن‌ها درگیر نبرد با خطا«URL» و «هزینه بلیت ارمنستان» هستند.