آلودگی را به خاک و آب تحمیل می‌کنیم
بدون جداسازی زباله از مبدأ، عناصر سنگین و خرده‌شیشه می‌توانند وارد کمپوست شوند و خاک و آب را آلوده کنند
هفت صبح| استاندار مازندران با اینکه تاکنون هیچ کمپوست حاصل از زباله مخلوطی، موفق به کسب استانداردهای لازم نشده و محصول خروجی کارخانه‌های تولید کمپوست، روی دست شهرداران باد کرده است، اقدام به راه‌اندازی چنین واحدهایی در جای جای استان مازندران می‌کند. اقدامی که به اعتقاد کنشگران محیط زیست بدون در نظر گرفتن ظرفیت زیستی منطقه و جانمایی مناسب پیگیری می‌شود و می‌تواند در آینده مشکلات عدیده‌ای برای ساکنان شمال کشور ایجاد کند.
در حالی که تنها شرط تولید کمپوست با کیفیت، اجرای طرح تفکیک زباله از مبدا است، چرا استاندار مازندران بدون برداشتن گام اول، سرمایه‌های کشور را صرف ایجاد کارخانه‌هایی می‌کند که خروجی آنها آلودگی آب و خاک ایران را به همراه دارد؟ آیا این رفتار مصداق حیف و میل بیت‌المال نیست؟
جستجو در سایت استانداری مازندران نشان می‌دهد که مهدی یونسی رستمی، عزمش را جزم کرده تا در جای جای این استان، مراکز پیشرفته کمپوست با هدف حرکت به سمت روش‌های نوین پردازش پسماند راه‌اندازی کند. مهرماه امسال بود که خبر آغاز عملیات آماده‌سازی سایت مدرن کمپوست نوشهر با هدف ساماندهی پسماند رسانه‌ای شد. فازهای مختلف کارخانه کمپوست تنکابن هم یکی پس از دیگری اجرا می‌شوند تا استاندار در کارنامه اجرایی‌اش چیزی برای ارائه داشته باشد اما همه می‌دانند که خروجی این کارخانه‌ها قابل استفاده نیست. البته کنشگران محیط زیست منطقه هم دغدغه‌های دیگری دارند.
عدم توجه به جانمایی مناسب مهمترین مشکل
علی پسران طاهباز فعال محیط زیست در گفت‌وگو با هفت‌صبح به جانمایی نامناسب دفنگاه پلنگ چال واقع در شهرستان نوشهر اشاره می‌کند که بیش از 40 سال قدمت داشته و روی سنگ بستر آهنگی فاقد زهکش و ایزوله واقع شده است. شیرابه این دفنگاه از طریق سنگ بستر با تخلخل بالا، مستقیما وارد سفره‌های آب زیرزمینی و رودخانه ماشلک می‌شود. به گفته این کنشگر محیط زیست، متاسفانه دفنگاه زباله در مجاورت نیروگاه سیکل ترکیبی، نیروگاه زباله سوز، شهرک صنعتی نوشهر و پروژه‌های دیگری واقع شده که این طرح‌ها یا فاقد مطالعات ارزیابی هستند یا در مسیر باد غالب قرار دارند.
همه این پروژه‌ها در فاصله 50 متری رودخانه وحشی ماشلک قرار داشته و استقرار آنها بیش از ظرفیت اکولوژیکی منطقه است. به گفته طاهباز، طرح پردازشی که استاندار به تازگی از آن رونمایی کرده، جای سوال دارد زیرا مطالعات ارزیابی اثرات تجمعی برای منطقه پلنگ چال انجام نشده است. هر کدام از پروژه‌های مستقر شده در این منطقه به تنهایی ممکن است یک ارزیابی مستقل داشته باشد و در آن ارزیابی انفرادی، امکان استقرارشان وجود داشته باشد اما اگر آثار و پیامدهای مجموعه این پروژه‌ها بر منطقه را بررسی کنیم، مطمئنا به نتیجه متفاوتی می‌رسیم.
دفنگاهی فاقد سیستم تصفیه
به گفته طاهباز، زباله در دفنگاه غیربهداشتی نوشهر به ارتفاع 20 متر روی هم تلمبار شده و این واحد فاقد یک سیستم تصفیه است. فقط یک زهکش سطحی غیراستاندارد دارد که آب سطحی و شیرابه را داخل استخری که مربوط به پروژه زباله‌سوز نوشهر است، جمع‌آوری می‌کند و در نهایت آنچه جمع شده، شبانه رهاسازی می‌شود زیرا ظرفیت استخر محدود است. به اعتقاد این کنشگر محیط زیست، ایجاد مرکز پردازش زباله یا همان تولید کمپوست با ظرفیت 250 تن بر مبنای محاسبات نادرست طراحی شده زیرا در شهرستان نوشهر روزانه 220 تا 250 تن زباله تولید می‌شود.
بر اساس مصوبه خود سازمان دهیاری‌ها، 30 درصد این زباله (معادل 80 تن) ریجکتی است و بنابراین مرکز تولید کمپوست در دست احداث از همان ابتدا با کمبود ماده اولیه مواجه می‌شود. طاهباز می‌گوید که طبق مصوبه سازمان دهیاری‌ها و شهرداری به شماره 64444 به تاریخ 21 اسفند 1395 در شهرستان‌هایی که دارای طرح جامع مدیریت پسماند هستند، امکان سنجی احداث واحدهای کمپوست نیازی نیست. در بند دوم همین مصوبه اشاره دارد که مکانیابی احداث کارخانه کمپوست نیاز به کسب مجوز سازمان محیط زیست دارد. ولی استاندار هیچ مجوزی از محیط زیست مازندران دریافت نکرده است یا حداقل اطلاعاتی که مدیرکل استان به ما می‌دهد، آن است که استاندار هیچ مجوزی از محیط زیست دریافت نکرده است.
احداث واحد جدید روی تپه زباله
این کنشگر محیط‌زیست توضیح می‌دهد که واحد جدید، بدون مکانیابی صحیح و در مسیر باد غالب جانمایی شده و روی خود دفنگاه مستقر می‌شود. در مکانی که پروژه پردازش آغاز شده، برای رسیدن به سنگ بستر باید هفت متر حفاری انجام شده و دفنگاه برداشت شود؛ ولی استاندار می‌خواهد روی همان تپه زباله، پروژه جدید را کلید بزند. طاهباز تاکید می‌کند که اجرای طرح تفکیک از مبدا بر کیفیت کمپوست خروجی واحدهای طراحی شده تاثیرگذار بوده و وقتی تفکیک از مبدا انجام نمی‌شود، هزینه آن بالا می‌رود. متاسفانه به دلیل عدم وجود فرهنگ تفکیک در مبدا به سراغ روش‌هایی می‌رویم که علم آنها را تایید نمی‌کند و قطعا محصول خروجی آنها دارای بار آلودگی است. ضمن آنکه میزان حضور حشرات موذی در محیط را افزایش می‌دهد.
عدم تولید کمپوست استاندارد حاصل از زباله
اما اگر کمپوست حاصل از زباله مخلوط، استانداردهای لازم را پاس نمی‌کند، چرا شهرداری‌ها به دنبال توسعه این واحدها هستند؟ محمد حسین داوودی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که این یک بحث قدیمی بوده و خیلی وقت است که در جریان است. وزارت کشور باید طرح تفکیک زباله از مبدا را انجام دهد اما این کار را انجام نداده است.
داوودی توضیح می‌دهد که وقتی مواد آلی در منازل تا مراکز دفن با انواع و اقسام آلاینده‌ها مخلوط می‌شوند، در مراکز دفن صرفا احجام درشت آن جدا می‌شود. عموما باتری که یک منبع آلاینده است یا سایر ذراتی که در کمپوست آلودگی ایجاد می‌کنند، جدا می‌شوند اما در جریان این اختلاط، عناصر سنگین زباله‌ها شامل نیکل، کادمیوم، سرب و غیره وارد کمپوست شده و امکان خارج کردن آن وجود ندارد. این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، مشکل دیگر کمپوست‌ها را آغشته شدن آنها با خرده شیشه اعلام می‌کند و بر این باور است که به دلیل همین مشکل، خود شهرداری از کمپوست‌هایش در فضای سبزی که بچه‌ها بازی می‌کنند، استفاده نمی‌کند، چون چنین محصولی خطرساز است.
تلاش برای تغییر حدود استاندارد
داوودی می‌گوید که تاکنون کمپوست استانداردی از زباله شهری تولید نشده است. با همکاری شهرداری یک حد استانداردی تعریف کرده‌اند و تلاش شده که راهی برای فروش کمپوست‌ها فراهم شود. قبلا حد مجاز سرب در کمپوست حاصل از زباله ppm200 بود و در استانداردهای جدید آن را به ppm 150 رسانده‌اند؛ اما این رقم بسیار بالاست. زیرا حد قابل قبول سرب در کودهای شیمیایی سوپر فسفات تریپل که حداقل 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار مصرف می‌شوند، ppm50 است. در حالی که عناصر سنگین در ترکیبات آلی، آلودگی بیشتری نسبت به ترکیبات شیمیایی ایجاد می‌کنند. بنابراین کمپوست زباله شهری در ایران عملا غیرقابل استفاده است.
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، ایجاد مراکز دفن در شمال برای تولید کمپوست در شمال کشور را دارای مخاطرات بیشتری نسبت به دیگر مناطق کشور اعلام می‌کند؛ زیرا آلودگی این مراکز مستقیما وارد آب‌های زیرزمینی می‌شود. او با اشاره به شرایط آرادکوه و تولید بوی نامطبوع در مجاورت فرودگاه امام خمینی (ره) و ایجاد آزار برای مسافران خارجی، تاکید می‌کند که تا وزارت کشور طرح تفکیک زباله از مبدا را اجرایی نکند، ایجاد چنین واحدهایی هیچ فایده‌ای ندارد.
موضوع تفکیک زباله از مبدا در همه جای دنیا اجرایی شده و کار بسیار سخت و پیچیده‌ای نیست اما نمی‌دانم چرا در کشور اجرایی نمی‌شود. داوودی تاکید می‌کند که اگر منابع آلاینده از مواد آلی منازل جداسازی نشود، کمپوست تولیدی قابل استفاده نبوده و کمپوست‌هایی که از زباله مخلوط تولید می‌شوند، چون قیمت ارزانی دارند؛ راهی مزارع سبزی و صیفی جنوب تهران شده‌اند که نتیجه‌اش همین سرطان‌هایی است که شایع شده است.
معلوم نیست سیاستگزاران شهری با چه هدفی اقدام به راه‌اندازی کارخانه‌های تولید کمپوست می‌کنند اما باید گفت که تولید یک محصول آلوده، فقط انسان‌ها را مبتلا به سرطان نمی‌کند بلکه انتقال آلاینده‌های حاصل از این کمپوست به خاک و آب‌های زیرزمینی، در آینده نه چندان دور، میلیاردها تومان از منابع کشور را درگیر رفع این آلودگی‌ها می‌کند و حتی گاهی موفق به حذف عناصر سنگین خاک هم نمی‌شویم و اراضی حاصلخیز کشاورزی و به تبع آن امنیت غذایی کشور از دست می‌رود. آیا درآمد اندک حاصل از فروش کمپوست غیراستاندارد با هزینه‌های سربار در حوزه بهداشت و ... قابل مقایسه هستند؟ آیا اقدام استاندار مازندران مصداق حیف و میل بیت‌المال نیست؟
