مرجان‌ها می‌میرند، ماهیان آواره می‌شوند
گرمایش آب‌های جنوبی ایران؛ مرجان‌ها، علفزارهای دریایی و زنجیره غذایی را تهدید می‌کند، حیات گونه‌هایی مانند فیل‌های دریایی و لاکپشتها آسیب می‌بیند و خطر سیلاب ساحلی افزایش می‌یابد
گروه محیط زیست| منابع بین‌المللی هشدار می‌دهند که آب اقیانوس‌ها به سرعت در حال گرم شدن بوده و رکوردهای ثبت شده در امسال، بالاترین رکورد در نیم قرن اخیر به شمار می‌رود. گرمایش اقیانوس‌ها اثراتی همچون کاهش اکسیژن محلول در آب، تشدید امواج گرمای دریایی، آسیب به آبسنگ‌های مرجانی، جابه‌جایی زیستگاه گونه‌ها، بالا آمدن سطح آب دریا و تغییر الگوهای بارش و جریان‌های اقیانوسی را به همراه دارد اما آیا این اثرات به آب‌های جنوبی ایران هم می‌رسد؟
متاسفانه صمد حمزه‌ای رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی خلیج‌فارس بر این باور است که آب‌های خلیج فارس و دریای عمان از این موج گرمایش تاثیر می‌پذیرند اما تاثیراتی که خلیج فارس متحمل می‌شود، از دریای عمان متفاوت بوده و بیشتر است. به اعتقاد او، با از بین رفتن مرجان‌ها و علفزارهای دریایی امکان مهاجرت یا حتی انقراض گونه‌هایی مثل فیل‌های دریایی، لاک‌پشت‌های دریایی و برخی ماهیان وابسته به زیست بوم‌های مرجانی بیشتر از سایر گونه‌ها، در معرض تهدید قرار دارند.
دانشمندان هشدار می‌دهند که روند گرم شدن آب اقیانوس‌ها به مرزهای خطرناکی رسیده و حالا تحت تاثیر ال‌نینو این روند افزایش دما رو به گسترش است. آب‌های دنیا در حال ثبت رکوردهایی هستند که در نیم قرن اخیر بی‌سابقه بوده و این تغییر دما، به‌طور جدی بر حیات آبزیان و زیست در سواحل دریاها تاثیر می‌گذارد اما آیا آب‌های جنوبی ایران هم تحت تاثیر روند گرمایش اقیانوس‌ها قرار می‌گیرند؟ صمد حمزه‌ای رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج فارس در گفت‌وگو با هفت‌صبح توضیح می‌دهد که موج گرمایش اقیانوس‌ها روی خلیج‌فارس به دلیل عمق کم، شوری و دمای بالای آب دریا تاثیر قابل توجهی می‌گذارد و این منطقه، یکی از مهمترین مناطق حساس به گرمایش در جهان محسوب می‌شود.
به گفته او، در فصل تابستان دمای آب در برخی مناطق خلیج‌فارس تا بیش از 36درجه سلسیوس می‌رسد، در حالی‌که بیشترین دماها در دهه‌های پیشین به 34 درجه سلسیوس می‌رسید. همین عامل باعث می‌شود بسیاری از موجودات دریایی به حداکثر تحمل گرمایی خود برسند. هنگامی‌که یک موج گرمایی اتفاق می‌افتد، دمای آب برای چندین روز یا حتی چند هفته به شکل غیرعادی افزایش پیدا می‌کند، این مسئله می‌تواند باعث تنش حرارتی در موجودات دریایی، سفیدشدگی مرجان‌ها، کاهش اکسیژن محلول و تغییر شرایط زیستی در موجودات دریایی شود.
تاثیر گرما بر زنجیره غذایی خلیج‌فارس
به اعتقاد حمزه‌ای، تغییر در اختلاط آب و ساختار دمایی دریا یکی دیگر از پیامدهای گرمایش اقیانوس‌هاست. افزایش دمای سطح آب می‌تواند لایه‌بندی را تقویت کند و مانع انتقال مناسب اکسیژن و مواد مغذی بین لایه‌های مختلف آب شود. در نتیجه شرایط برای زندگی برخی ماهیان و موجودات کف‌زی دشوارتر می‌شود، همچنین گرمایش می‌تواند بر تولید و پراکنش فیتوپلانکتون‌ها اثر بگذارد و در نهایت زنجیره غذایی موجودات دریایی و ذخایر آبزیان را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین موضوع فقط گرم شدن آب دریا نیست، بلکه کل اکوسیستم دریایی دچار تغییر می‌شود.
احتمال مرگ و میر بالای مرجان‌ها
رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج فارس می‌گوید: مرجان‌ها از حساس‌ترین موجودات دریایی به تغییر دما هستند. این موجودات با جلبک‌های بسیار ریزی به نام زوکسانتلا همزیستی دارند که این گونه‌ها بخش زیادی از انرژی مورد نیاز مرجان را از طریق فتوسنتز تامین می‌کنند. وقتی دمای آب برای مدت طولانی از آستانه تحمل مرجان‌ها بیشتر شود، این جلبک‌ها از بافت مرجان خارج می‌شوند و اسکلت سفید مرجان نمایان می‌شود، که به آن سفیدشدگی مرجان‌ها می‌گویند. اگر این شرایط همچنان ادامه پیدا کند، احتمال مرگ مرجان افزایش پیدا می‌کند. او بر این باور است که همه مرجان‌ها به یک اندازه در برابر گرما حساس نیستند.
برخی گونه‌ها نسبت به افزایش دما حساسیت بیشتری دارند، در حالی که برخی گونه‌های دیگر مقاومت نسبی بیشتری نشان می‌دهند. در خلیج‌فارس این مسئله بسیار جدی است، زیرا مرجان‌ها در این منطقه به‌طور طبیعی با دماهای بالا مواجه هستند و افزایش بیشتر دما می‌تواند آنها را تحت فشار قرار دهد. مطالعات انجام شده نشان می‌دهد در اثر موج‌های گرمایی سال 2017، در برخی مناطق خلیج‌فارس میزان سفیدشدگی و مرگ مرجان‌ها بسیار بالا گزارش شد
احتمال مهاجرت فیل‌ها و گاوهای دریایی
به اعتقاد حمزه‌ای، پستانداران دریایی خلیج فارس هم از پدیده گرمایش آب‌ها تاثیر می‌گیرند. البته نحوه تاثیرپذیری آنها با ماهیان و مرجان‌ها متفاوت است. برای مثال، فیل‌های دریایی و گاوهای دریایی که یکی از گونه‌های مهم و ارزشمند خلیج‌فارس هستند، از علفزارهای دریایی تغذیه می‌کند. افزایش دمای آب می‌تواند باعث کاهش رشد و تخریب این علفزارها شود و در نتیجه منابع غذایی آنها را محدود کند.
دلفین‌ها و نهنگ‌ها نیز ممکن است از طریق تغییر پراکنش ماهیان و سایر موجودات دریایی که غذای آنها هستند، تحت تاثیر قرار بگیرند. رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج‌فارس به احتمال فراهم شدن شرایط برای گسترش برخی بیماری‌ها و شکوفایی جلبکی در خلیج‌فارس هم اشاره می‌کند اما اثر غیرمستقیم گرمایش، یعنی تخریب زیستگاه و کاهش منابع غذایی را دارای اهمیت بیشتری می‌داند
اثر کمتر گرمایش بر دریای عمان
حمزه‌ای درباره تاثیر گرمایش بر اکوسیستم دریای عمان می‌گوید که این منطقه هم تحت تاثیر قرار می‌گیرد، اما به دلیل ارتباط مستقیمش با دریای عرب و اقیانوس هند، شرایط اقیانوس شناسی متفاوتی دارد. یکی از ویژگی‌های مهم دریای عمان، تاثیر بادهای موسمی و فراجوششی (پدیده بالاآمدگی) آب است. در فصل تابستان، بادهای موسمی باعث بالا آمدن آب‌های سردتر و غنی از مواد مغذی از لایه‌های عمیق‌تر به سطح می‌شوند. این فرآیند نقش مهمی در افزایش تولید اولیه و حفظ منابع غذایی آبزیان دارد.گرمایش آب می‌تواند ساختار لایه‌بندی و اختلاط عمودی را تغییر دهد و بر شدت انتقال مواد مغذی و اکسیژن نیز اثرگذار باشد. از طرف دیگر، تغییرات بادهای موسمی نیز می‌تواند این شرایط را تشدید کند.
موضوع مهم دیگری که حمزه‌ای به آن اشاره می‌کند، وجود منطقه هایپوکسی (کم‌اکسیژن) در دریای عمان و دریای عرب و احتمال توسعه این مناطق است زیرا تغییر دما و گردش آب ممکن است بر گسترش یا شدت این مناطق اثر بگذارد و در نتیجه زیستگاه برخی آبزیان را محدودتر کند. همچنین مرجان‌ها، ماهیان تجاری و سایر موجودات دریایی در دریای عمان نیز در معرض تنش دمایی قرار دارند، بنابراین نباید تصور کنیم که دریای عمان به دلیل ارتباط با اقیانوس هند از این پدیده در امان است و آسیبی به آن نمی رسد.
احتمال انقراض چه گونه‌هایی بیشتر است؟
رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج‌فارس با تاکید بر اینکه بین انقراض کامل یک گونه و از بین رفتن بخش عمده جمعیت آن در یک منطقه تفاوت وجود دارد، توضیح می‌دهد که گرمایش آب اقیانوس‌ها ابتدا باعث کاهش جمعیت و محدود شدن زیستگاه برخی موجودات حساس به تغییر دما می‌شود، اما اگر این شرایط ادامه پیدا کند، برخی از گونه‌های حساس در یک منطقه به طور کامل از بین می‌روند. مرجان‌های حساس، فیل‌های دریایی، لاک‌پشت‌های دریایی و برخی ماهیان وابسته به زیست بوم مرجانی از جمله موجوداتی هستند که بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
برای مثال، دوگونگ‌ها (فیل‌های دریایی) به علفزارهای دریایی وابستگی زیادی دارد و تخریب این زیستگاه می‌تواند بقای آن را تهدید کند. لاک‌پشت‌های دریایی نیز علاوه بر تغییر شرایط زیستگاه و منابع غذایی، از افزایش دمای سواحل محل تخم‌گذاری تاثیر می‌گیرند. افزایش دمای ماسه‌های ساحلی می‌تواند نسبت تولد نوزادان ماده لاکپشتها را افزایش دهد و در دماهای بسیار بالا، حتی موجب مرگ جنین‌ها شود. برخی ماهیان کوچک که در آبسنگ‌های مرجانی زندگی می‌کنند نیز با تخریب مرجان‌ها پناهگاه و محل تولیدمثل خود را از دست می‌دهندحمزه‌ای تاکید می‌کند که گرمایش تنها عامل تهدید این گونه‌ها نیست. صید بی‌رویه، آلودگی، تخریب زیستگاه‌های ساحلی و فعالیت‌های انسانی نیز در کنار تغییر اقلیم می‌توانند شرایط را برای زیست آبزیان دشوارتر کنند.
احتمال افزایش سیلاب‌های ساحلی
رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج‌فارس گرمایش آب‌های جنوب را عالمی برای افزایش طوفان‌های دریایی معرفی می‌کند و بر این باور است که افزایش دمای آب دریا به عنوان یک عامل می‌تواند برخی سامانه‌های جوی و طوفان‌های دریایی را تقویت کند، اما این عامل به تنهایی باعث افزایش طوفان‌ها نمی‌شود. آب گرم یکی از منابع اصلی تامین انرژی برای طوفان‌های حاره‌ای است. وقتی دمای سطح دریا و به‌ویژه محتوای گرمایی لایه‌های بالایی آب افزایش پیدا می‌کند، انرژی و رطوبت بیشتری در اختیار سامانه‌های جوی قرار می‌گیرد. این شرایط در صورت وجود عوامل جوی دیگر، مانند رطوبت بالا، ناپایداری هوا و بادهای مناسب، می‌تواند به تقویت طوفان بیانجامد.
به اعتقاد حمزه‌ای، دریای عمان از این نظر اهمیت زیادی دارد، زیرا در سال‌های اخیر وقوع طوفان‌های حاره‌ای در شمال اقیانوس هند مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. برخی مطالعات نیز افزایش شدت و احتمال تشدید بعضی از این طوفان‌ها را گزارش کرده‌اند. این مسئله برای سواحل جنوبی ایران، اهمیت خاصی دارد. طوفان‌های حاره‌ای می‌توانند موجب افزایش ارتفاع موج، بالا آمدن سطح آب دریا، آب‌گرفتگی مناطق ساحلی، فرسایش سواحل و آسیب به تاسیسات بندری و زیرساخت‌های ساحلی شوند.
البته باید در این زمینه نیز بین خلیج فارس و دریای عمان تفاوت قائل شد، دریای عمان به دلیل ارتباط با شمال اقیانوس هند بیشتر در معرض اثر مستقیم سامانه‌های حاره‌ای قرار دارد. خلیج فارس نیز ممکن است تحت تاثیر سامانه‌های جوی شدید، تندبادها، امواج بلند و شرایط نامساعد دریایی قرار بگیرد، اما شکل‌گیری طوفان‌های حاره‌ای در آن به دلیل شرایط جغرافیایی و محدودیت‌های حوضه‌ای متفاوت است.به گفته رئیس مرکز اقیانوس شناسی خلیج‌فارس، از سوی دیگر، افزایش دمای آب می‌تواند احتمال وقوع بارش‌های شدید در زمان عبور سامانه‌های جوی را نیز افزایش دهد و خطرات ناشی از سیلاب‌های ساحلی را افزایش دهد.
