روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| تغییر مدیرمسئولی روزنامه اطلاعات، ایدههای روزنامه کیهان که میگوید لازم است ایران از ان پی تی یا همان پیمان موسس آژانس بینالمللی انرژی اتمی خارج شود و نیز انتقادهای اصولگرایان به روزنامه جمهوری اسلامی که این روزها از آن حالت محافظهکار خارج شده و در صف اول انتقاد از دولت رئیسی است باعث شد که نگاهی داشته باشیم به این سه روزنامه و همچنین روزنامه خراسان که هر چهار روزنامه زیر نظر دفتر رهبر انقلاب اداره میشود یا در مورد روزنامه جمهوری اسلامی، صاحب امتیاز آن رهبر انقلاب است.
یک: کیهان قدیمیتر است یا اطلاعات؟ قدیمیها جواب این سوال را میدانند چون نسل جدید خیلی مخاطب این دو روزنامه قطع بزرگ نیست. اطلاعات قدیمیتر است. نخستین شماره آن در ۱۹ تیر ۱۳۰۵ منتشر شد. یعنی در ابتدای سلطنت رضا پهلوی.
دو: عباس مسعودی در آن زمان، هنوز سی سالش نشده بود. او متولد ۱۲۷۴ در تهران است. تا دبیرستان درس خواند و پس از آن به عنوان کارگر ساده و حروفچین در روزنامههای تهران مشغول به کار شد. پس از مدتی به عنوان مصحح در روزنامههای شفق و اقدام مشغول به کار شد.
سه: مسعودی پس از آن توانست خبرنگار روزنامههای ایران و کوشش شود. او در ۲۶ سالگی به روزنامه کوشش رفت که از سال ۱۳۰۱، به مدیریت شکرالله صفوی که نماینده مجلس بود تاسیس شده بود. البته کوشش، به معنای واقعی روزنامه هم نبود، چرا که سه شماره در هفته منتشر میشد. با این حال افرادی مثل ذبیح الله منصوری در آنجا مشغول به کار بودند. آقای منصوری را این روزها به ترجمههای کتب قطورش میشناسیم که البته از نظر برخی از کتابشناسان، بعضا، از سندیت پایینی رنج میبرند.
چهار: عباس مسعودی در سال ۱۳۰۰، اتاق مرکز اطلاعات را دایر کرد. وی در این اتاق اخبار خبرگزاریهای رویترز و هاواس را میگرفت و پس از ترجمه، آن را منتشر میساخت. ۵ سال بعد، وقتی که چم و خم کار روزنامهنگاری به دستش آمده بود، به نوشته «موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی»، «امتیاز روزنامه اطلاعات را با توسل به زور و فشار پلیس از فردی به نام علیاکبر سلیمی خریداری کرد.» شماره اول روزنامه ۱۹ تیر ۱۳۰۵ منتشر شد. اطلاعات این روزها در آستانه ۹۶ سالگی است و در ۴۸ سالش، عباس مسعودی رئیس آن بوده است. مسعودی با همین روزنامه توانست جایگاهی در حکومت پیدا کند و از سال ۱۳۱۴، سناتور باشد.
پنج: بعد از آنکه عباس مسعودی، در دفتر کار خود در روزنامه اطلاعات سکته مغزی کرد و درگذشت، فرزندش فرهاد مسعودی مدیر روزنامه شد. در دوران فرهاد مسعودی، اتفاق مهمی که برای روزنامه اطلاعات افتاد، همان انتشار مقاله موهن به امام بود که شرح آن را میدانید. با این حال روزنامهنگاران روزنامه اطلاعات در جریان روزهای انقلاب، با مسیر مردمی، همسو بودند. بعد از انقلاب، مدتی روزنامه بدون مدیریت مشخصی اداره شد، در ۲۲ مرداد ۱۳۵۸ اسامیِ فرهاد مسعودی و نیز پایهگذار مؤسسه، عباس مسعودی، برای همیشه از روزنامه حذف شدند
و در ۱۵ شهریور ۱۳۵۸ حکومت مؤسسه را مصادره کرد و به «بنیاد مستضعفان» سپرد و در اردیبهشت ۱۳۵۹ هم دوره مدیریتی سید محمود دعایی آغاز شد. (در هفته گذشته گفتیم که به گفته برخی از روزنامهنگاران مانند آقای خدیر، «دعایی عنوان مصادرهای را برای (روزنامه اطلاعات) نمیپسندید و جدای اشاره به بدهیهای بانکی مسعودیها کوشید به نوعی رضایت فرزند سناتور عباس مسعودی را که در سالهای آخر مالک و صاحب روزنامه به حساب میآمد جلب کند و ظاهرا (او هم) ادعایی مطرح نکرده است و حتی گویا سهم و حقی هم برای او در نظر گرفت.»
شش: در این روزها از دعایی خیلی حرف زدیم ولی برای کامل بودن این تاریخنگار، باید بگوییم که دعایی متولد ۱۳۲۰ بود و قبل از آنکه مدیر روزنامه مصادره شده اطلاعات شود، سفیر ایران در عراق بود. او همزمان با مدیریت روزنامه اطلاعات تا سال ۱۳۸۲، نماینده مجلس هم بود. او اطلاعات را از ساختمان قدیمی آن در خیابان خیام به مجتمع بزرگی در تپههای عباس آباد کنونی (اتوبان حقانی) آورد و در نهایت، تا خرداد ۱۴۰۱، مدیر این روزنامه بود.
هفت: مدیر جدید روزنامه اطلاعات، سید عباس صالحی است. او متولد سال ۱۳۴۳ در مشهد است و در ۵۸ سالگی به مدیریت این روزنامه رسیده و از این نظر، مسنترین رئیس اطلاعات است. آقای صالحی فرزند مرحوم آیت الله میرزا حسن صالحی است که در فروردین سال ۱۳۹۶ فوت کرد و رهبر انقلاب در پیام تسلیت خود، اینگونه از او ستایش کرد: «عالم پرهیزگار و مدرّس خدوم و پرکار». در زمانی که سید عباس صالحی، به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد در دولت حسن روحانی مشغول به کار شد، برخی از منابع رسانهای در افغانستان مدعی شدند که او نخستین وزیر افغانستانی الاصل در ایران است چرا که پدر وی اهل یکاولنگ از توابع بامیان در افغانستان است.
با این حال در دانشنامه مردمنهاد مشهدالرضا، او متولد مشهد دانسته شده است. عباس صالحی، از ۹ سالگی وارد حوزه علمیه شده است و از ۱۸ سالگی وارد حوزه علمیه قم شده و درس خارج را گذرانده و به این ترتیب عملا، در آستانه اجتهاد بوده است. او همچنین برخلاف سنتی که در حوزه مشهد وجود داشته، به فلسفه نیز علاقهمند بوده و از اساتید: ابراهیمی دینانی، انصاری شیرازی و حسنزاده آملی، فلسفه آموخته است. او سابقه طولانی در همکاری با نشریات و حتی مدیریت و تاسیس آن، البته در موضوعات دینی دارد.
از سال ۱۳۶۱ در مجله حوزه به عنوان یکی از نویسندگان آن مشغول به فعالیت بود و سردبیر آن نشریه هم شد، از سال ۷۶ مدیر مسئول نشریه پژوهشهای قرآنی و از همان سال عضو هیات تحریریه نشریات فقه اهل بیت و کاوش فقه در فقه اهل بیت بود و از سال ۷۸ مدیر مسئولی و سردبیری نشریه «پگاه» را بر عهده داشت. او موسس سایت دین آنلاین هم بوده و سه سالی هم مسئول دفتر تبلیغات اسلامی خراسان بوده است. او از سال ۱۳۷۰ مدرس حوزه و دانشگاه است و از سال ۱۴۰۰؛ رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی.
هشت: و اما کیهان. کیهان، ۱۶ سال از اطلاعات جوانتر است و ششم خرداد امسال، هشتاد سال شده است. مالک آن، عبدالرحمن فرامرزی و دکتر مصطفی مصباح زاده بود. فرامرزی متولد سال ۱۲۷۶ بود و مصباحزاده متولد ۱۲۸۷٫ در روز تاسیس کیهان آنها به ترتیب ۴۵ و ۳۴ ساله بودند.
ارتباط این دو از روزنامهای به نام «بهرام» آغاز شد که اداره آن برعهده عبدالرحمن فرامرزی و سردبیر آن مصطفی مصباحزاده بود. بعد از آن در ششم خرداد ۱۳۲۱، در کوچه میرزا محمود وزیر، پایینتر از چهارراه سرچشمه، مصباح زاده و فرامرزی به همراه بیست نفر خبرنگار، عکاس، چاپچی، کارمند و مستخدم توانستند رقیبی جدی برای روزنامه اطلاعات ایجاد کنند و «کیهان» را در دو هزار نسخه چاپ کنند. البته در دی ماه همان سال فرامرزی که ابتدا به عنوان مالک معرفی شده بود، سردبیر روزنامه شد و مصباح زاده، مالک روزنامه شد.
۹ : مصباحزاده مانند مسعودی در آستانه انقلاب، مدیریت روزنامه خود را به دست پسرش سپرده بود. با این حال ظاهرا، اوضاع مالی روزنامه چندان جالب نبود. به گفته حسین مهدیان (که نقش او را در کیهان بعدها خواهیم گفت)؛ «مصباحزاده مالک کیهان و دوستان او از کشور فرار کردند، مقدار زیادی بدهکاری داشتند و سفته داده بودند و سفتهها به اجرا گذاشته شده بود. جوانهای انقلابی که رفته بودند کیهان تا کار را شروع کنند، درمانده شده بودند. از من خواستند مشکل مالی کیهان را حل کنم.»
۱۰: مهدیان که یکی از تاجران آهن بزرگ تهران در آن زمان بوده، ۷۰ میلیون سفته کیهان را تضمین میکند تا کار روزنامه به روال بیفتد. با این حال این کار، به عنوان خرید روزنامه توسط مهدیان، بازتاب پیدا میکند. خبری که مهدیان آن را شایعهای ساخته و پرداخته «روزنامه آیندگان و چپیها» میداند.
۱۱: به هر حال مهدیان اگرچه مالک روزنامه نشد ولی مدیر آن شد و در مقام مدیر همین روزنامه هم بود که ترور شد. ۴ شهریور ۱۳۵۸ حسین مهدیان به عنوان مدیرکل موسسه کیهان و حاج مهدی عراقی به عنوان مدیر امور مالی آن با هم همکار بودند که آن واقعه اتفاق افتاد. مهدیان در شرح روز ترور به خبرگزاری مهر گفته: «روز هولناکی بود. شهید عراقی آمد منزل ما. چند تلفن زدند و قرار شد با هم سر کار برویم. دو تایی با پسرش حسام سوار ماشین شدیم. به سر کوچه رسیدیم. شهید عراقی ایستاد که حق تقدم را رعایت کند و وارد خیابان اصلی شود، داخل پیادهرو ۳ نفر کمین کرده بودند. اسلحه یوزی دستشان بود.» با وجود شدت جراحات، و اصابت ۲ گلوله به کتف و یک گلوله به دست، حسین مهدیان زنده میماند.
۱۲: پس از مدتی و به درخواست حسین مهدیان، ابراهیم یزدی (متولد ۱۳۱۰ و در آن زمان ۵۸ ساله) به عنوان مدیر روزنامه تعیین میشود. این بار به حکم امام خمینی. «جنابعالی، که شایستگی و قدرت اداریتان محرز است، برای این امر حیاتی و اصلاح امور به سرپرستی موسسه «کیهان»- که از موسسات مربوط به مستضعفین است- منصوب هستید، که با کمک کارمندان محترم و متعهد، این موسسه را هر طور صلاح میدانید به طور اسلامی و مناسب با جمهوری اسلامی اداره نمایید. از خداوند تعالی توفیق و تایید جنابعالی را خواستار است.» این بخشی از حکم امام برای یزدی است در شرایطی که حدود ۵ ماه از واقعه ۱۳ آبان و تسخیر سفارت آمریکا و استعفای دولت بازرگانی گذشته که یزدی، وزیر خارجه آن بوده است.
۱۳: اما چرا مدیریت یزدی ادامه پیدا نکرد؟ روایت کلی سید محمود دعایی این است که «آن زمان وقایع سیاسی مختلفی در کشور اتفاق میافتاد، و یاران حضرت امام توقعاتی داشتند که حرکت مطبوعات را جهت دهند و در مواردی متوجه شدند، آنچه در کیهان میگذرد، مطلوب نیست، در نتیجه پیشنهادهایی به آقای دکتر یزدی داده شد، ولی شرایط به گونهای پیش آمد که ادامه همکاری در آن موسسه با ایشان مقدور نبود.» اما سایت تاریخ ایرانی به طور مشخص اشاره میکند که «آنچه به دوره مدیریت یزدی بر روزنامه کیهان خط پایان کشید، سلسله سرمقالههایی بود که وی از روز سهشنبه ۲۰ آبان تا ۲۲ آبان ۵۹ با عنوان «پاسداری قانون اساسی» در ستون «یادداشت روز» مینوشت و به سومین شماره که رسید، حکم سرپرستی سید محمد خاتمی روز ۲۵ آبان ۵۹ صادر شد.»
۱۴: امام خمینی در ۲۵ آبان خاتمی (متولد ۱۳۲۲ و در آن زمان ۳۷ ساله)، که نماینده مجلس بود را به این سمت منصوب کرد. با این حال خاتمی از سال ۱۳۶۱، به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب شد و به این ترتیب مجبور شد سمت نمایندگی ولی فقیه در روزنامه را نگاه دارد و مدیریت مسئولی که کار اجراییتری بود را به شخص دیگری بسپارد. این شخص در ابتدا شهید شاهچراغی (متولد ۱۳۳۱) بود که این کار را از سال ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۴ که به شهادت رسیدند انجام داد. پس از او سید محمد اصغری (متولد ۱۳۳۲)، وزیر دادگستری در دولتهای اول، دوم و سوم مدیرمسئول روزنامه شد.
۱۵: اصغری از سال ۱۳۶۶، از مهدی نصیری (متولد ۱۳۴۲) برای کار در روزنامه کیهان دعوت کرد و او بعد از مدتی دبیر سرویس مقالات این روزنامه شد. در میانه سال ۱۳۶۷، عضو شورای سردبیری این روزنامه شد و دو ماه بعد از آن هم به دلیل اختلاف شورای سردبیری با اصغری، سردبیر این روزنامه شد. سرانجام در سال ۱۳۶۹، نصیری به عنوان مدیر مسئول این روزنامه مشغول به کار شد و این در حالی بود که اصغری، به عنوان نمایندگی ولی فقیه در کیهان منصوب شده بود.
۱۶: با این حال، آب اصغری و نصیری در یک جوی نرفت. نصیری میگوید در زمان انتصاب او به عنوان مدیر روزنامه کیهان، قرار بر این بود که در کار روزنامه دخالتی توسط مقام بالاتر موسسه صورت نگیرد اما در نهایت آقای اصغری با نگارش نامهای به رهبری از وضعیت موجود اعلام نارضایتی کرده و خواستار کنارهگیری من یا استعفای خود شد که بعد از مذاکراتی با استعفای وی موافقت شد و حسین شریعتمداری (متولد ۱۱۳۲۶) به این سمت منصوب شد اما مدتی بعد باز هم اختلاف مدیرمسئول یعنی نصیری با صاحب امتیاز یعنی حسین شریعتمداری، کار را به جدایی کشاند و در نهایت در سال ۱۳۷۳، حسین شریعتمداری، هم به عنوان نماینده ولی فقیه و هم به عنوان مدیرمسئول در این روزنامه فعالیت کرد.
۱۷: در دوره شریعتمداری، کیهان، یازده سال به عنوان روزنامه عصر فعالیت کرد و از سال ۱۳۸۴، روزنامه صبح شد و البته این روزنامه به عنوان پایگاه مواضع رادیکال اصولگرایان به خصوص در حوزه مواضع سیاست خارجی شناخته شد.
۱۸: اما بد نیست که کمی در مورد خود شریعتمداری هم بدانیم. حسین شریعتمداری دماوندی است. یکی از جوانان انقلابی دماوند بوده و بعد از انقلاب، در سپاه و وزارت اطلاعات مشغول به کار شده است. به درستی مشخص نیست که او در این دو نهاد چه سمتی داشته ولی میدانیم که از مسئولان دفتر سیاسی سپاه بوده که در طیف مقابل جناح چپ سپاه (نزدیک به سید مهدی هاشمی و آیت الله منتظری) بودند و برخی هم میگویند که او کارشناس برخی از پروندههای اطلاعاتی مبارزه با جریانات تروریستی در دهه شصت نیز بوده است.
۱۹: و اما روزنامه خراسان. جالب خواهد بود اگر بدانید که خراسان از هردوی روزنامههای اطلاعات و کیهان قدیمیتر است. این روزنامه در اسفند ۱۲۸۷ در دوران استبداد صغیر پس از مشروطه اول با مدیریت سیدحسین اردبیلی در مشهد و به صورت زیرزمینی منتشر میشد. در آن ملکالشعرای بهار به انتشار این روزنامه کمک میکرد. روزنامه بعد از فتح تهران به دست مشروطهخواهان دیگر چاپ نشد و اسم آن روی یک چاپخانه در مشهد ماند. آن چاپخانه هم همینطور دست به دست شد تا اینکه برادران تهرانیان آن را خریداری کردند.
آنها روزنامه را در تیرماه ۱۳۲۸ احیا کردند و جالب است بدانید که در بدو تاسیس روزنامه از دکتر علی شریعتی به عنوان سردبیر آن استفاده کردند. به تدریج خراسان در مشهد به صورت یک روزنامه اجتماعی (و نه سیاسی) مطرح شد ولی باز هم بعد از انقلاب مصادره شد. در خرداد ماه سال ۱۳۵۹ روزنامه از سوی دولت مصادره شد و به بنیاد مستضعفان واگذار شد. بنیاد مستضعفان شورایی را تشکیل داد و انتشار روزنامه را زیر نظر شورا ادامه داد.
تغییر و تحول بعدی در مدیریت روزنامه، واگذاری روزنامه در سال ۱۳۶۳ به بنیاد شهید بود. در سال ۱۳۷۰ حجتالاسلام حسین غزالی که در آن زمان معاونت فرهنگی بنیاد شهید را بر عهده داشت، به عنوان مدیرمسئول روزنامه خراسان انتخاب شد و ۱۰ سال بعد و در سال ۱۳۸۰، روزنامه از پوشش بنیاد شهید خارج شد و به صورت مستقیم زیر پوشش دفتر رهبری قرار گرفت. در حال حاضر سید عباس صالحی، حجت الاسلام مرویان، محسن بنی هاشم و امیرخوراکیان، اعضای هیات امنای این روزنامه هستند و محمدسعید احدیان،خواهرزاده خانم منصوره خجسته باقرزاده، همسر رهبر انقلاب، مدیرمسئول آن است. آقای احدیان در حال حاضر دستیار رسانهای و سیاسی قالیباف، رئیس مجلس است.
۲۰: و در نهایت باید به روزنامه جمهوری اسلامی اشاره کنیم. روزنامهای که در میان این روزنامه، همچون روزنامه اطلاعات نزدیک به طیف اعتدالی در نظام است. روزنامه جمهوری اسلامی در واقع ارگان حزب جمهوری اسلامی بود و نخستین شماره آن ۹ خرداد ۱۳۵۸ به مدیریت مسئولی میرحسین موسوی منتشر شد. (ابوالحسن بنی صدر که خود را رقیب و بلکه دشمن حزب جمهوری اسلامی میدانست نام روزنامه خود را انقلاب اسلامی گذاشت و ۲۰ روز بعد در ۲۹ خرداد ۱۳۵۸ آن را چاپ کرد).
حزب جمهوری اسلامی اما در سال ۱۳۶۶ منحل شد ولی این روزنامه به انتشار خود با مدیرمسئولی مسیح مهاجری (که از سال ۱۳۶۰ آغاز شده بود) و صاحب امتیازی آیتالله خامنهای، رئیسجمهور وقت ادامه داد. با این حال پس از آغاز دوران رهبری رهبر انقلاب، امور و مسئولیت روزنامه به طور کامل به مسیح مهاجری محول شده است. مسیح مهاجری متولد سال ۱۳۲۶ در عباسآباد مازندران است و یکی از بازماندگان انفجار روز هفتم تیر ۱۳۶۰ است. او یکی از چهرههای نزدیک به هاشمی رفسنجانی بود و در دوره ریاست جمهوری او و خاتمی مشاور فرهنگی رئیسجمهور بود. یکی از نکات جالبی هم که باید در مورد این روزنامه بدانید این است که شهید حسن باقری، ابتدا به عنوان خبرنگار این روزنامه به جبهه اعزام شده بود.
