هفت صبح| پس از پایان جنگ سرد، بسیاری از تحلیلگران تصور میکردند جهان به تدریج به سمت کاهش نقش سلاحهای هستهای حرکت خواهد کرد. امضای پیمانهای کنترل تسلیحات میان واشنگتن و مسکو، کاهش تعداد کلاهکها و شعارهایی مانند «جهانی عاری از سلاح هستهای» که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما مطرح شد، این امید را تقویت کرده بود. اما گزارش سالانه ۲۰۲۶ مؤسسه پژوهشهای صلح استکهلم (سیپری) تصویری به کلی متفاوت ارائه میدهد.
این گزارش نشان میدهد هر ۹ کشور دارای سلاح هستهای نهتنها برنامههای نوسازی زرادخانههای خود را ادامه دادهاند، بلکه در بسیاری موارد به دنبال توسعه نسل جدیدی از موشکها، سامانههای پرتاب و کلاهکهای اتمی نیز هستند. هانس کریستنسن، پژوهشگر ارشد سیپری، میگوید شواهد فزایندهای وجود دارد که دولتهای هستهای به تدریج از تعهدات خلع سلاح فاصله میگیرند و به جای کاهش وابستگی به سلاح اتمی، در حال نمایش قدرت هستهای خود هستند.
جهان امروز چند بمب اتمی در اختیار دارد؟
براساس برآورد سیپری، تا ژانویه ۲۰۲۶ در مجموع ۱۲ هزار و ۱۸۷ کلاهک هستهای در جهان وجود داشته است. از این تعداد حدود ۹ هزار و ۷۴۵ کلاهک در انبارهای نظامی نگهداری میشوند و قابلیت استفاده عملیاتی دارند. حدود چهار هزار و ۱۲ کلاهک روی موشکها یا هواپیماهای نظامی مستقر شدهاند و نزدیک به دو هزار و ۲۰۰ کلاهک نیز در وضعیت «آماده شلیک فوری» قرار دارند؛ یعنی در صورت صدور فرمان، ظرف چند دقیقه قابل پرتاب هستند. بخش عمده این تسلیحات همچنان در اختیار دو قدرت بزرگ هستهای جهان یعنی آمریکا و روسیه قرار دارد. این دو کشور روی همرفته حدود ۸۳ درصد کلاهکهای آماده استفاده نظامی و نزدیک به ۸۶ درصد کل سلاحهای هستهای جهان را در اختیار دارند.
فروپاشی نظم کنترل تسلیحات
یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده در گزارش، تضعیف چارچوبهای بینالمللی کنترل تسلیحات است. در سالهای اخیر بسیاری از توافقهای مهم دوران جنگ سرد یا لغو شدهاند یا کارایی خود را از دست دادهاند. در فوریه گذشته نیز آخرین توافق عمده محدودکننده زرادخانههای راهبردی آمریکا و روسیه، یعنی پیمان «استارت نو»، به پایان رسید. این وضعیت باعث شده کارشناسان از ورود جهان به دورهای جدید از رقابت هستهای سخن بگویند؛ دورهای که در آن هیچ سازوکار مؤثر و فراگیری برای مهار توسعه تسلیحات اتمی میان قدرتهای بزرگ وجود ندارد.
چین؛ سریعترین قدرت هستهای در حال رشد
اگر آمریکا و روسیه همچنان بزرگترین قدرتهای هستهای جهان هستند، چین سریعترین رشد را تجربه میکند. براساس برآورد سیپری، تعداد کلاهکهای هستهای چین از حدود ۶۰۰ عدد در سال ۲۰۲۵ به ۶۲۰ کلاهک در سال ۲۰۲۶ رسیده است. اما اهمیت موضوع تنها در افزایش تعداد کلاهکها خلاصه نمیشود. پکن در سالهای اخیر سرمایهگذاری عظیمی در ساخت سیلوهای موشکی جدید، توسعه زیردریاییهای اتمی و نوسازی ناوگان بمبافکنهای راهبردی انجام داده است.
در رژه نظامی سال ۲۰۲۵ نیز چین برای نخستین بار توانایی کامل «سهگانه هستهای» خود را به نمایش گذاشت؛ یعنی قابلیت حمله اتمی از زمین، دریا و هوا. کارشناسان سیپری معتقدند اگر روند فعلی ادامه یابد، چین تا پایان این دهه میتواند تعداد موشکهای بالستیک قارهپیمای خود را به سطحی نزدیک به آمریکا و روسیه برساند؛ تحولی که موازنه هستهای جهانی را دگرگون خواهد کرد.
اروپا و احیای بازدارندگی اتمی
جنگ اوکراین تأثیر عمیقی بر نگاه کشورهای اروپایی به سلاح هستهای گذاشته است. کشورهایی مانند فنلاند و سوئد که دههها از حامیان سنتی خلع سلاح هستهای محسوب میشدند، پس از پیوستن به ناتو به شکل فعالتری در سیاستهای بازدارندگی اتمی این ائتلاف مشارکت میکنند. کارشناسان میگویند این کشورها اکنون در رزمایشهایی حضور دارند که سناریوهای استفاده از سلاح هستهای را شبیهسازی میکند. در اروپای غربی نیز فرانسه بیش از گذشته تلاش میکند خود را بهعنوان ستون هستهای امنیت اروپا معرفی کند. پاریس با حدود ۲۹۰ کلاهک هستهای، برنامه نوسازی نیروهای اتمی خود را ادامه داده و حتی از گسترش نقش «چتر هستهای فرانسه» برای حمایت از کشورهای اروپایی سخن گفته است.
هند، پاکستان و کانونهای جدید رقابت اتمی
در جنوب آسیا نیز رقابت هستهای همچنان ادامه دارد. سیپری معتقد است هند در سال ۲۰۲۵ بار دیگر زرادخانه خود را اندکی افزایش داده و همزمان روی نسلهای جدید موشکهای حامل کلاهک هستهای کار میکند. پاکستان نیز برنامههای مشابهی را دنبال کرده و همچنان در حال انباشت مواد شکافتپذیر است؛ موضوعی که میتواند زمینهساز افزایش تعداد کلاهکهای این کشور در سالهای آینده باشد. با توجه به سابقه تنشهای مرزی و درگیریهای متناوب میان دو کشور، کارشناسان این منطقه را یکی از حساسترین نقاط جهان از منظر خطر تشدید بحرانهای هستهای میدانند.
اسرائیل و ابهام راهبردی
رژیم جنایتکار اسرائیل همچنان سیاست سنتی «ابهام هستهای» را حفظ کرده و وجود سلاح اتمی را نه تأیید میکند و نه تکذیب. با این حال، برآوردهای سیپری نشان میدهد این کشور حدود ۹۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد. گزارش همچنین از ادامه برنامههای نوسازی زرادخانه اسرائیل و توسعه زیرساختهای مرتبط با مرکز تحقیقات هستهای دیمونا خبر میدهد. برخی تحلیلگران معتقدند تحولات اخیر در این مرکز میتواند نشانه سرمایهگذاری بلندمدت برای حفظ و ارتقای توان بازدارندگی هستهای اسرائیل باشد.
کره شمالی؛ تهدیدی که بزرگتر میشود
کره شمالی نیز به مسیر توسعه برنامه هستهای خود ادامه میدهد. سیپری تخمین میزند پیونگیانگ تاکنون حدود ۶۰ کلاهک هستهای ساخته و مواد لازم برای تولید دستکم ۳۰ کلاهک دیگر را نیز در اختیار دارد. این کشور در سال گذشته چندین سامانه موشکی جدید از جمله موشکهای قارهپیمای سوخت جامد را آزمایش کرده است. رهبران کره شمالی بارها اعلام کردهاند که هدفشان گسترش «تصاعدی» زرادخانه هستهای کشور است.
جهان در مسیر یک جنگ سرد جدید؟
پیام اصلی گزارش سیپری روشن است: سلاح هستهای بار دیگر به قلب محاسبات امنیتی دولتها بازگشته است. از اروپا تا شرق آسیا و از خاورمیانه تا شبهقاره هند، کشورها بیش از گذشته به بازدارندگی اتمی بهعنوان تضمین امنیت خود نگاه میکنند. کریم حقاق، مدیر سیپری، هشدار میدهد که افزایش وابستگی راهبردهای دفاعی به سلاحهای هستهای، خطرات جهانی را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد. به باور او، هرچه دولتها بیشتر بر قدرت اتمی تکیه کنند، احتمال اشتباه محاسباتی، تشدید ناخواسته بحرانها و آغاز یک مسابقه تسلیحاتی جدید نیز بیشتر خواهد شد.
