روزنامه هفت صبح، تیمور مستور | با لطف اجباری بچههای هفتصبح این پاورقیها از این سمت سال شروع شد و خب نمیدانم چقدر مورد توجه دوستان قرار گرفته است. این مجموعه تلاش دارد که از ابهامات سایه افکنده به تاریخ فوتبال ایران کم کند. در این دو شمارهای که تا آخر سال نصیبم شده، پرونده فوتبال در دهههای سی و چهل را میبندم و از سال بعد وارد دهه پنجاه و سپس شصت خواهیم شد.
فوتبال در دهه بیست عموما پدیده مورد علاقه طبقه مفرح بهعنوان یک بازی مدرن و فرنگی بود.
حداقل در تهران که اینگونه بود. فراگیری این بازی در دهه سی و با ایجاد زمین خاکیهای زنجیرهای در حاشیه تهران رخ داد. خدمتتان عرض کردم که محمد خاتم که برخی او را بهترین فوتبالیست دهه بیست ایران و ستاره تیمهای سرباز و تاج میدانند بعدها داماد خانواده سلطنتی شد و با فاطمه ازدواج کرد و فرمانده نیروی هوایی شد.
یا فتحالله مینباشیان دروازهبان تیمهای سرباز و تاج در دهه بیست که پدرش سازنده اولین سرود ملی ایران بود و برادرش یک نوازنده مشهور ویلن و خودش هم که دانشجوی دانشگاه افسری بود و تحصیلات تکمیلیاش را در آمریکا گذراند و بعدها ارتشبد شد و فرمانده نیروی زمینی و البته برادرشوهر شمس پهلوی! یا حسین سرودی که تیمسار شد.
حسین مبشر دیگر چهره بسیار مهم فوتبال ایران در دهههای بیست و سی و حتی چهل، پسرخاله ناتنی محمدرضا بود. یعنی خواهرزاده عصمت دولتشاهی زن چهارم رضاشاه. یا مثلا ژرژ مارکاریان بازیکن خوب تاج در دهه بیست و سی، پزشک بود و بعدها یک کلینیک مجهز پزشکی در کالیفرنیا راهاندازی کرد. عبدالله ساعدی بال هجومی تیم ملی در دهه سی و چهل، خلبان بود و در سال ۱۳۵۵ بر اثر سقوط هواپیمایش درگذشت.
دکتر اکرامی موسس باشگاه شاهین تحصیلکرده انگلستان بود و یک مدیر ردهبالای دولتی در آموزش و پرورش محسوب میشد که تا معاونت وزارتخانه هم ترقی کرد. امیرمسعود برومند نابغه فوتبال ایران در اواخر دهه بیست و دهه سی، در میانه دوران فوتبالش دکترای حقوق سیاسی را از دانشگاه آمریکایی بیروت دریافت کرد و بعدها مقیم آمریکا شد. درباره صدقیانی که او را بهنوعی پدر فوتبال ایران میدانند، زیاد شنیدهاید که تحصیلاتش در اروپا بوده است.
پرویز کوزهکنانی ستاره تاج در دهه سی تحصیلات عالیه در آلمان و آمریکا دارد هرچند نتوانستم رشتهاش را متوجه شوم. محمود شکیبی بازیکن تیم شاهین قاضی دادگستری بود و دکترای حقوق داشت. همانطور که میبینید بازیکنهای فوتبال به این سبک در دهه بیست و سی بهعنوان عضوی از طبقه نسبتا برگزیده محسوب میشدند. البته که استثنائاتی مثل مرحوم علی داناییفرد هم وجود دارد که با عشق حیرتانگیزش به فوتبال به یک مدیر مهم در جمع این برگزیدههای خانوادههای ثروتمند ایرانی بدل شد.
قاعدتا بهتدریج این سنت رو به زوال رفت اما تا اوایل دهه چهل با سماجت توسط شاهین تهران پیگیری میشد. یعنی تاکید بر جذب بازیکن از طبقه مرفه جامعه و بازیکنهای تحصیلکرده که خب احاطه اکرامی بر مسابقات آموزش و پرورش تهران فیلتر مناسبی برای جذب چنین بازیکنان معتمدی بود.
این سیستم جذب بازیکن مناسب را اینگونه میتوانید پیگیری کنید که مثلا همایون بهزادی پسرعمه امیرمسعود برومند بود و تحصیلات دانشگاهی در رشته ادبیات داشت و جعفر کاشانی از اقوام دکتر اکرامی بود و علوم سیاسی خوانده بود. یا حمید شیرزادگان که دانشجوی مدرسه عالی بازرگانی بود و بعدها کارشناسی ارشد خود را نیز در این رشته اخذ کرد و مقیم آمریکا شد و یا حسن کلانی که از بچههای شمیران بود و بعدها در آمریکا مدرک مهندسی عمران را دریافت کرد.
از اواخر دهه بیست بود که بهتدریج نسل جدید فوتبالیستها از زمینهای خاکی بهخصوص در شرق و جنوب شرقی تهران معرفی شدند که برعکس قبلیها از طبقات میانه و حتی پایین جامعه بودند. در همین دوران موج فوتبال در خوزستان بهخصوص در آبادان توسط مهندسان انگلیسی شرکت نفت به میان کارگران و کمکم تودههای جامعه راه یافته بود و نسلی بسیار مستعد از فوتبالیستهای درجه یک در این شهر پرورش پیدا کرده بودند. به این ترتیب قلعه طبقه مرفه تهرانیها برای فوتبال بهتدریج ترک خورد.
علی داناییفرد به زمینهای خاکی و بازیهای کارگری در حاشیههای تهران سرک میکشید و برای تاج استعدادهای ناب شکار میکرد. او به همین شیوه بیوک جدیکار را که کارگر کارخانه چیتسازی بود، جذب تاج کرد و او را زوج پرویز کوزهکنانی در سمت چپ تیمش قرار داد. داناییفرد به همین سبک عارف قلیزاده مدافع مستحکم تاج و ستاره خط دفاع ایران در دهه سی را از مسابقات محلی و زمینهای خاکی جذب کرد و او را زوج دکتر مارکاریان در قلب خط دفاعی قرار داد.
شاهین و دکتر اکرامی هم بهتدریج نگاهشان به سمت آبادان و پرویز دهداری و یارانش (حمید جاسمیان، حمید برمکی، فریدون ممبینی و…) معطوف شد و بالاخره مقاومتشان شکست و آبادانیها (که عموما تحصیلات آکادمیک نداشتند) بخش مهمی از شاهین دهه چهل را تشکیل دادند. هرچند این اختلاف سلیقهها و خاستگاهها در نهایت به رشته اختلافات دامنهداری در میان شاهینیها بدل شد که قبلا داستانش را برایتان گفتهام.
یک خط روایی دیگر هم اینجا وجود دارد که آن سنت ارامنه در فوتبال ایران بود که واگذارش میکنیم به یک وقت دیگر. آخرین شماره این پاورقی در سال ۱۴۰۰ را چهارشنبه نقل خواهیم کرد و اینکه بهترین بازیکن دهه سی و دهه چهل ایران چه کسانی بودند؟
شرح عکس: تصویری از مرحوم دکتر ژرژر مارکاریان و همسرش درآمریکا. مارکاریان دفاع وسط تیم تاج در دهه بیست و سی بود(عکس سمت چپ ) . مارکاریان در آذرماه ۱۳۹۹ در کالیفرنیا و در سن ۸۸ سالگی درگذشت
