هفت صبح، محمد حاجیمومنی | بازار خدمات نظافت منزل و محل کار طی یک دهه گذشته به یکی از پویاترین بخشهای خدمات شهری تبدیل شده است. تغییر ساختار خانواده، افزایش اشتغال تماموقت، کوچک شدن واحدهای مسکونی و فشار زمانبندی در زندگی شهری، سبب شده نظافت ساعتی جایگاه ثابتی در سبد هزینه خانوارها پیدا کند. خدمتی که پیشتر مقطعی تلقی میشد، امروز برای بسیاری از خانوادهها به برنامهای منظم و تکرارشونده بدل شده است. این بازار، بازاری ساده و یکنواخت نیست. دستمزدها دامنهای وسیع دارند، تقاضا در طول سال نوسان میکند و موقعیت جغرافیایی محله و شهر، تاثیر مستقیمی بر قیمت و نوع خدمات میگذارد. همین ویژگیها باعث شده بازار نظافت، تصویری فشرده از نابرابری شهری، تفاوت سبک زندگی و تحولات اقتصاد خدمات ترسیم کند.
عدد ثابتی وجود ندارد
دستمزد نظافت ساعتی بر پایه چند عامل اصلی تعیین میشود. نوع خدمات، مدت زمان کار، متراژ فضا، سطح توقع مشتری و محل انجام کار، همگی بر قیمت تاثیر دارند. نظافت عمومی منزل که شامل جارو، تیکشی، گردگیری و مرتبسازی است، پایینترین نرخ را دارد. با اضافه شدن خدمات تخصصیتر مانند شستوشوی سرویس بهداشتی و حمام، آشپزخانه، پنجرهها یا نظافت بعد از بازسازی یا قبل و بعد اسبابکشی، نرخ ساعتی به شکل محسوسی افزایش پیدا میکند.در محلهای اداری و تجاری، دستمزد ساعتی معمولا بالاتر از منازل مسکونی است. دلیل این تفاوت، گستردگی فضا، حساسیت تجهیزات، الزام به دقت بیشتر و گاهی ساعات کاری خاص است. بسیاری از شرکتها و دفاتر، به جای خدمات تکنوبتی، قراردادهای هفتگی یا ماهانه میبندند که در ظاهر نرخ ساعتی کمتری دارد اما حجم کار ثابتتری برای نیروی نظافت ایجاد میکند.
نوسان فصلی تقاضا
رفتار تقاضا در بازار نظافت کاملا فصلی است. پایان سال و نزدیک شدن به نوروز، شلوغترین مقطع این بازار محسوب میشود. در این بازه، خانوادهها به سراغ نظافت کامل خانه میروند و درخواست برای نیروهای باتجربه به شدت افزایش پیدا میکند. نتیجه این وضعیت، رشد دستمزدها، پر شدن سریع زمانبندی نیروها و حتی شکلگیری بازار رزرو چند هفتهای است. تابستان فصل دیگری است که تقاضا بالا میرود. جابهجایی مستأجران، اسبابکشی و تحویل واحدهای تازهساز، حجم زیادی از سفارشهای نظافت سنگین ایجاد میکند. در مقابل، پاییز و بخشهایی از زمستان دورهای کمتقاضاتر است. در این زمان، برخی شرکتهای خدماتی با ارائه تخفیف یا بستههای چندساعته تلاش میکنند جریان سفارش را حفظ کنند.
تفاوت قیمت در مناطق مختلف شهر
جغرافیای شهری یکی از مهمترین متغیرهای قیمتگذاری در خدمات نظافت است. در مناطق شمالی و برخوردار شهر، نرخ ساعتی بالاتر است. متراژ بزرگتر واحدها، سطح توقع بالاتر مشتریان و هزینه رفتوآمد نیروها، از عوامل موثر در این اختلاف قیمت به شمار میرود. در این مناطق، خدمات تخصصی مانند نظافت لوکس، شستوشوی پرده یا رسیدگی دقیق به آشپزخانه سهم بیشتری از بازار دارد.
در مناطق مرکزی و جنوبی شهر، قیمتها متعادلتر است و رقابت میان نیروهای مستقل شدت بیشتری دارد.
مشتریان در این مناطق اغلب به دنبال خدمات کاربردی و مقرونبهصرفه هستند. همین تفاوت، باعث شکلگیری دو بازار نسبتا متمایز در یک شهر واحد شده است؛ بازاری با تاکید بر کیفیت و جزئیات و بازاری با تمرکز بر سرعت و قیمت. دامنه نوسان قیمتها در شهر تهران از ساعتی 150 هزار تومان شروع شده و برخی مواقع به 400 هزار تومان هم میرسد. این قیمتها در ماههای نخست امسال، حدود 40 درصد کمتر بود. اما تورم عمومی و کاهش حضور مهاجران افغانستانی در این بازار کار، قیمتها را بالا برد.
تردد نیروی کار میان پلتفرم و کار مستقل
بازار خدمات نظافت بر دو پایه اصلی نیروهای مستقل و شرکتها یا پلتفرمهای خدماتی استوار است. نیروهای مستقل معمولا از طریق معرفی آشنایان یا ارتباطات محلی فعالیت میکنند. مزیت این شیوه، آزادی در تعیین نرخ و ارتباط مستقیم با مشتری است. در مقابل، نبود تضمین سفارش و نداشتن پوشش بیمهای، از چالشهای اصلی این گروه محسوب میشود. پلتفرمها و شرکتهای خدماتی، نظم بیشتری به بازار دادهاند. ثبت سفارش آنلاین، قیمتگذاری شفاف و امکان ارزیابی نیروها، اعتماد مشتریان را افزایش داده است. با این حال، کارمزد دریافتی این واسطهها باعث میشود سهم دریافتی نظافتکار کمتر از حالت مستقیم باشد. بسیاری از نیروها، برای حفظ درآمد، میان کار پلتفرمی و مشتریان شخصی توازن ایجاد میکنند.
نقش کیفیت در وفاداری
در بازاری که قیمتها نوسان دارد، کیفیت خدمات نقش کلیدی در حفظ مشتری ایفا میکند. دقت در کار، خوشقولی، رعایت بهداشت و برخورد حرفهای، معیارهایی است که مشتریان به آن توجه ویژه دارند. تجربه نشان میدهد مشتریان راضی، حاضرند برای نیروی مورد اعتماد خود دستمزد بالاتری پرداخت کنند. همین موضوع باعث شده بخشی از بازار به سمت روابط بلندمدت میان مشتری و نیروی نظافت حرکت کند.
فشار تورم و تغییر رفتار مصرفکننده
افزایش هزینههای زندگی، رفتار مصرفکنندگان این بازار را نیز تغییر داده است. برخی خانوادهها تعداد دفعات استفاده از خدمات نظافت را کاهش دادهاند و به جای نظافت کامل، به سراغ خدمات محدودتر رفتهاند. در مقابل، گروهی دیگر به دلیل کمبود زمان یا فرسودگی ناشی از فشار کاری، این هزینه را اجتنابناپذیر میدانند. نتیجه این دوگانه، شکلگیری سطوح مختلف تقاضا در بازار است.
چشمانداز آینده
بازار خدمات نظافت، با تمام نوسانها و تفاوتها، آیندهای پرتقاضا دارد. رشد شهرنشینی، افزایش اشتغال و تغییر سبک زندگی، تقاضا برای این خدمات را تثبیت کرده است. در عین حال، فاصله قیمتی میان مناطق مختلف و فصلهای سال، چالشهایی برای استانداردسازی ایجاد میکند. نقش پلتفرمها، شفافیت نرخها و بهبود شرایط کاری نیروهای نظافت، از عوامل تعیینکننده مسیر آینده این بازار خواهد بود. بازاری که آرامآرام از یک خدمت ساده به بخشی جدی از اقتصاد شهری تبدیل شده است.
