هفت صبح، لیلا لطفی| ساعت هنوز به پنج صبح نرسیده، اما عموحسن کنار کندوها ایستاده است. هوا کمی خنک است و زنبورها تازه آرامآرام از دریچههای کوچک کندو بیرون میآیند. او از روی صدای بال زدنشان، شلوغی جمعیت داخل کندو و حتی رفتارشان میفهمد که وضعیت امروز چطور است. میگوید زنبورداری شبیه نگهداری از یک مزرعه معمولی نیست. چون محصولش راه میرود، پرواز میکند و هر روز ممکن است اتفاق تازهای برایش بیفتد.
دستش را روی یکی از قابها میگذارد و میگوید: «زنبوردار اگر یک روز از کندوها غافل شود، ممکن است چند ماه زحمتش از بین برود. اینجا همه چیز زمان خودش را دارد. زمان کوچ، زمان درمان، زمان برداشت و حتی زمان باز کردن در کندو.» برای مردم، عسل معمولا پایان یک داستان است. محصولی که در شیشههای کوچک به فروش میرسد. اما برای زنبوردار، عسل تازه آغاز مسیر فروش است. پشت هر شیشه عسل، ماهها جابهجایی کندو، مراقبت از کلنیها، مبارزه با بیماریها و حسابوکتاب هزینهها قرار دارد و البته تلاش برای فروش به قیمتی که هزینهها و زحمت زنبوردار را پوشش دهد.
شغل کوچنشینهای زنبوردار
بخش بزرگی از زنبورداران ایران زندگی ثابتی ندارند. آنها با فصل گلها حرکت میکنند. وقتی دشتهای یک منطقه به گل مینشینند، کامیونهای حامل کندو راه میافتند و زنبورها را به مقصد تازهای میبرند.یک زنبوردار ممکن است بهار را در کنار مزارع کلزا بگذراند، تابستان را به مناطق کوهستانی برود و پاییز را در منطقهای دیگر سپری کند. این سفرها برای افزایش تولید ضروری است، اما هزینه و دشواری بالایی دارد.
کرایه حمل کندو، سوخت، استقرار در مناطق جدید و خطرهای مسیر، بخشهایی از هزینهای است که در قیمت نهایی عسل کمتر دیده میشود. زنبوردار باید چند ماه جلوتر تصمیم بگیرد که کجا برود و آیا آن منطقه امسال برای زنبورها مناسب است یا نه.تغییرات آبوهوایی هم کار را سختتر کرده است. زمانی که گلدهی گیاهان تغییر کند، برنامهای که سالها بر اساس تجربه تنظیم شده، ممکن است دیگر جواب ندهد.
دشمنی به اندازه یک دانه کوچک
یکی از بزرگترین نگرانیهای این روزهای زنبورداران کشورمان، موجود کوچکی به نام کنه واروا است که میتواند یک زنبورستان را زمینگیر کند. این انگل سالهاست یکی از مشکلات اصلی صنعت زنبورداری است. زنبوردار باید در زمان مناسب برای درمان اقدام کند وگرنه جمعیت کندو ضعیف میشود و تولید کاهش پیدا میکند. بازار محصولات زنبورداری هم نشان میدهد بخش قابل توجهی از هزینه فعالان این حوزه صرف داروها و مواد کنترل بیماریها میشود. انواع نوارهای ضدکنه، اسیدهای مورد استفاده در درمان و محصولات تقویتی، بخشی از خریدهای ثابت زنبورداران هستند. اما مشکل فقط هزینه خرید دارو نیست. زنبوردار باید بداند چه زمانی و با چه روشی از این محصولات استفاده کند. درمان اشتباه ممکن است آسیب بیشتری به کندو وارد کند.
وقتی عسل طبیعی باید خودش را ثابت کند
سالهاست یکی از مهمترین دغدغههای زنبورداران واقعی، مسئله اعتماد در بازار عسل است. تولیدکنندهای که ماهها برای نگهداری کندو زحمت کشیده، باید محصولش را در بازاری عرضه کند که تشخیص عسل واقعی از نمونههای بیکیفیت برای مشتری ساده نیست.به همین دلیل، آزمایشگاه و شناسنامه محصول اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بسیاری از تولیدکنندگان روی مواردی مانند منطقه برداشت، نوع گیاه، میزان ساکاروز و کیفیت آزمایشگاهی تاکید میکنند.
زنبورداران میگویند مشتری امروز آگاهتر شده است. دیگر به بررسی رنگ و غلظت عسل اکتفا نمیکند. درباره تغذیه زنبور، محل تولید و روش برداشت نیز سوال میکند. در این میان، عسلهای خاص مانند گون، آویشن، چندگیاه یا محصولات مناطق کوهستانی جایگاه ویژهای پیدا کردهاند. این محصولات به دلیل ویژگیهای منطقهای، معمولا مشتریان خاص خود را دارند.
کندوهایی با محصولات متنوع
اقتصاد زنبورداری در سالهای اخیر تغییر کرده است. بسیاری از زنبورداران برای اینکه درآمدشان به برداشت عسل منحصر نباشد، سراغ محصولات دیگری رفتهاند. ژل رویال یکی از مهمترین محصولات جدید این بازار است. تولید آن نیازمند مراقبت بیشتر و مهارت بالاتر است، اما ارزش اقتصادی بیشتری دارد. بستهبندیهای کوچک چندگرمی، ارسالهای ویژه و فروش مستقیم این محصول نشان میدهد بازار آن در حال گسترش است. گرده گل و برهموم هم به محصولات مهمی تبدیل شدهاند. برخی تولیدکنندگان، این محصولات را جداگانه فرآوری و عرضه میکنند. به این ترتیب، یک کندو دیگر علاوه بر منبع تولید عسل، مجموعهای از محصولات با ارزش اقتصادی مختلف است.
فردایی که به زنبورها وابسته است
عصر که میشود، عموحسن دوباره سراغ کندوها میرود. بعضی زنبورها هنوز در رفتوآمد هستند و صدای فعالیتشان در زنبورستان پیچیده است. او میگوید سختترین بخش این کار، خود زنبورها نیستند. بلکه بیثباتی شرایط است.«زنبور کار خودش را بلد است. مشکل ما این است که نمیدانیم فردا هوا چطور میشود، قیمتها چطور تغییر میکند و بازار چه واکنشی نشان میدهد.»
زنبورداری ایران هنوز ظرفیت زیادی دارد. تنوع گیاهان، مناطق کوهستانی و تجربه چند نسل از زنبورداران، سرمایه بزرگی برای این صنعت است. اما حفظ این سرمایه به آموزش، حمایت از تولیدکننده، کنترل کیفیت و ایجاد بازار مطمئنتر نیاز دارد. در نهایت، هر شیشه عسل، نتیجه همکاری هزاران زنبور و انسانی است که از طلوع تا غروب، زندگیاش را با ریتم یک کندوی کوچک تنظیم کرده است.
