پناهگاه یوزها در حریم خطر
مدیر کل سمنان میگوید که علاوه بر سایت تکثیر یوز، سایت تکثیر گور ایرانی هم در مسیر سیلاب قرار دارد
هفت صبح| شاید بتوان پروژه تکثیر در اسارت یوزپلنگ آسیایی را یکی از مهمترین و نمادینترین پروژههای حفاظت از تنوع زیستی ایران دانست اما در کمال تعجب روزی که تصمیم گرفتند فنسهای این پروژه را در منطقه توران بنا کنند، بدون هیچ مطالعهای، مرکز تحقیقات تکثیر یوز آسیایی را درست در حریم مسیلی با دوره بازگشت 25 ساله سیلاب مستقر کردند تا این روزها که النینو بارشهای فرانرمال پاییزه را برای ایران سوغات آورده، نگران جان 6 یوز این پروژه باشیم! مسئولان محیطزیست میگویند که فقط سایت تکثیر یوز در مسیر سیلاب نیست و سایت تکثیر گور هم در معرض خطر است اما کارهایی برای کنترل اثرات احتمالی سیلاب با صرف هزینههایی از محل بودجه مسئولیتهای اجتماعی انجام دادهاند. آیا بهتر نبود سازمان محیط زیست قبل از استقرار این پروژه در قلب خطر، اندکی مطالعه میکرد؟ آیا این اقدامات مصداق حیف و میل بیتالمال و به خطر انداختن جان اندک یوزپلنگهای باقیمانده در ایران نیست؟
اواخر دهه 90 بود که همه امیدها برای تکثیر در اسارت یوزپلنگ آسیایی در مرکز بازپروری پردیسان ناامید شد و مسئولان سازمان محیطزیست تصمیم گرفتند یوزپلنگهایی که در تهران دود گرفته حضور دارند را به تنها زیستگاه فعال یوز یعنی توران بازگردانند. برنامه این بود که از یوزپلنگهای کشف شده از قاچاقچیان، تولهگیری شود و پس از بازوحشیسازی تولهها، آنان را به طبیعت بازگردانند. شاید بتوان پروژه تکثیر یوزپلنگ آسیایی را مهمترین و نمادینترین تلاش ایران برای حفاظت از تنوع زیستی کشور نامید.
پروژهای که به اعتقاد برخی، بودجههای مربوط به حفاظت از تنوع زیستی را برای گونهای میبلعد که در گردنه انقراض قرار دارد و شانسش برای نجات در حداقل است؛ اما شگفتآور اینکه پروژهای با این همه اهمیت و حساسیت، در حریم یک مسیل با دوره بازگشت 25 ساله سیل مستقر میشود و با هر بارش، این احتمال وجود دارد که سیل جاری شده و یوزپلنگهای اسیر را با خود ببرد.
عکسهای ماهوارهای نشان میدهد که جان یوزپلنگهای در اسارت در خطر است و ممکن است همانطور که فیلمهای منتشر شده در فضای مجازی نشان میداد که نیروگاه پنلهای خورشیدی استان سمنان را آب برد، فنسهای مرکز تحقیقات تکثیر مصنوعی یوزپلنگ را هم سیل نابود کند و 15 درصد جمعیت یوز آسیایی باقیمانده در ایران، از دست برود.
700 هکتار پروژه تکثیر یوز هم در معرض خطر است
اما این فقط پروژه تکثیر در اسارت یوزپلنگها نیست که در معرض خطر سیلاب قرار دارد. گویا سازمان محیط زیست هیچ اعتقادی به آنچه بر زبان جاری میکند، ندارد و پروژه تکثیر گور هم جانمایی درستی ندارد! آنطور که سعید یوسفپور مدیر کل محیط زیست سمنان به هفت صبح میگوید، به جز 12.5 هکتار مربوط به استقرار فنسهای پروژه تحقیقاتی تکثیر یوز، 700 هکتار مرتبط با تکثیر گور هم در معرض تهدید سیل قرار دارد؛ به همین خاطر او از اواخر تیرماه مکاتباتی را با سازمان محیط زیست، استانداری و مدیریت بحران درباره این جانماییهای غلط آغاز میکند.
مدیرکل محیط زیست سمنان میگوید که این جانماییها در گذشته انجام شده و اگر در گوگل ارث نگاه کنید، قبلا دستکاریهایی برای جلوگیری از خطر آب بردگی و کاهش اثرات سیل در مجاورت سایتها انجام شده اما این اقدامات درست و کارشناسی نبودهاند. زیرا ممکن است این دستکاریها شدت تخریب را بیشتر کند. وقتی آب جمع میشود، مثل سد عمل میکند و اگر سازه بشکند، تاثیر مخرب آن چند برابر میشود.
عدم تایید دستکاری در مسیر اصلی آبراهه
یوسفپور با تاکید بر اینکه اقداماتی برای کاهش اثرات سیلاب در مجاورت سایت تکثیر یوز انجام شده، توضیح میدهد که با منابع طبیعی هم مکاتباتی انجام شده و کارشناسان این مجموعه، بازدیدهایی از منطقه داشتهاند. آنها برخی نظراتی را به محیط زیست ارائه میدهند اما مخالفت خود با دستکاری در مسیر اصلی آبراهه را اعلام میکنند زیرا معتقدند که هرگونه دستکاری، ممکن است اثرات سیل را تشدید کند.
به گفته مدیرکل محیط زیست سمنان، در حاشیه مرکز تحقیقات تکثیر یوز، یکسری اقداماتی انجام میشود و خاکریزهایی احداث میشود تا اگر آب به سمت این مرکز آمد، به سوی مسیل اصلی هدایت شود. اما او متذکر میشود که انجام عملیات عمرانی نیازمند اعتبارات مالی فراوان است و اداره کل سمنان همه این کارها را با دستان خالی و از محل کمکهای مرتبط با مسئولیت اجتماعی انجام داده است.
صرف 50 میلیارد تومان برای بهسازی سایت توران
یوسفپور میگوید که اگر یک لودر یا بولدوزر بخواهد در منطقه کار کند، هزینههای بسیار سنگینی دارد. مدیرکل محیط زیست سمنان هم معتقد است که قبل از استقرار سایت تکثیر باید مطالعات لازم انجام میشده و سپس یوزها منتقل میشدهاند اما اکنون سرمایهگذاری سنگینی انجام شده و طی 18 ماه اخیر هم اقداماتی برای بهسازی فضای موجود انجام شده است. به گفته یوسفپور فقط برای بهسازی سایت، با برآورد هزینههای امروز 50 میلیارد تومان اعتبار نیاز است و اگر بخواهیم سایت را به نقطه دیگری منتقل کنیم، بیش از 200 میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم. البته او تاکید میکند که ارقام اعلام شده برآورد خودش بوده و باید کارشناسی شود.
بر اساس آمارهای اعلام شده توسط مدیرکل محیط زیست سمنان، کل جمعیت یوزهای ایران با در نظر گرفتن سه توله جدید شناسایی شده (بدون شمارش مادر خانواده چون نمیدانیم شناسنامه دارد یا نه)، 34 فرد است و 6 یوز هم در اسارت زندگی میکنند. به این ترتیب در مجموع 40 یوزپلنگ آسیایی در ایران نفس میکشند که 15 درصد این جمعیت، در مسیر سیلاب مستقر شدهاند! به اعتقاد یوسفپور اگر بخواهیم کار آبخیزداری درستی برای حفاظت از جان یوزپلنگهای در اسارت انجام دهیم و سازههای موجود را نگه داریم، نیاز به صرف هزینههای سنگین دارد.
مقابله با ساخت و ساز در مسیلها وظیفه وزارت نیرو
سازمان محیط زیست بدون انجام مطالعه، اقدام به ساخت و ساز در حریم مسیل کرده ولی هرگونه ساخت و ساز در حریم و بستر منابع آبی طبق قانون ممنوع است؛ پرسش اینجاست که در زمان این ساخت و سازها متولی قانونی کجا بوده و چرا منابع طبیعی اقدامی در این رابطه انجام نداده است؟ محمد فرامرز مدیرکل دفتر کنترل سیلاب و آبخوانداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که تعیین حریم و بستر رودخانههای فصلی و دائمی و مسیلها بر اساس ماده دو قانون توزیع عادلانه آب بر عهده وزارت نیروست و اگر کسی به این حریم تجاوز کند، وزارت نیرو طبق قانون مکلف است که موضوع را از طریق مراجع قضایی پیگیری کند.
با توجه به هزینههای بالای حفاظت از سایت تکثیر فعلی و عدم رفع قطعی خطر از سر یوزپلنگهای پروژه اسارت و هزینههای هنگفت جابهجایی سایت، آیا عدم مطالعه درست برای جانمایی پروژه، مصداق حیف و میل بیتالمال به حساب نمیآید؟ در حالیکه نخستین فنس برای نگهداری یوزپلنگ در اسارت، در میاندشت خراسان شمالی احداث میشود و اکنون این فنسها در حال خاک خوردن هستند، طی چه فرآیندی سازمان محیط زیست تصمیم میگیرد که پروژه تکثیر در اسارت را به سمنان و در حریم خطرساز یک مسیل منتقل کند؟ مسئولان این سازمان به دنبال نجات یوز هستند یا نمایش حفاظت؟ سوالات بیشماری درباره پروژه تکثیر در اسارت یوز مطرح است اما اکنون، آنچه اهمیت دارد این است که جان 6 یوز در اسارت با توجه به خطر وقوع سیلاب در سال جاری، در خطر است و باید برای نجات آنها چارهای اندیشیده شود.