نرها زیاد شدند؛ گوزنها به جان هم افتادند
افزایش نرها در فصل جفتگیری نزاع را بیشتر میکند و میتواند باعث سقط جنین مادهها و مرگ گوسالهها شود
هفت صبح| پروژه تکثیر گوزن زرد ایرانی اگرچه یکی از موفقترین تجربههای ایران در جلوگیری از نابودی کامل یک گونه بهشمار میرود، اما اکنون با چالش جدی بر هم خوردن تناسب جمعیتی گوزنهای موجود در سایتهای تکثیر مواجه شده است که باید برای آن چارهای اندیشید. به گفته مسئولان سازمان محیط زیست، در حال حاضر تعداد نرهای موجود در این سایتها دقیقا برابر مادههاست؛ در حالی که این نسبت باید یک نر در مقابل 6 ماده باشد.
افزایش نرها، خطری جدی برای تداوم نسل این گونه در اسارت، به دلیل از دست رفتن گوسالهها، افزایش میزان زد و خورد میان اعضای گله و ... به حساب میآید. بنابراین باید برنامههای احیایی نرهای موجود در سایتهای تکثیر تعدیل شوند. یک کارشناس نیز میگوید که برای فهمیدن دلیل بر هم خوردن نسبت جمعیتی، حتما نیاز به انجام مطالعه و تحقیق است، زیرا حدس زده میشود که اقلیم یا تغییر رژیم غذایی در اسارت، سبب شده که زایمانها در سایتهای تکثیر به نفع نرها باشد.
همان سالهایی که غرش شیر در ایران برای همیشه خاموش شد، تصور میشد یکی از مهمترین طعمههایش یعنی گوزن زرد ایرانی هم برای همیشه در ایران منقرض شده است. هر دوگونه در زیستبومهای جنوبغرب ایران حضور داشتند؛ گوزن زرد در جنگلهای رودخانهای دز و کرخه و شیر در بخشهایی از خوزستان و زاگرس پراکنش داشت.
جنگلهای دز و کرخه که با پیشروی انسان تخریب شدند، سلاحهای شکارچیان به جان حیاتوحش افتاد و بیشه را از شیر خالی کرد. شکارچی طبیعی گوزنهای زرد که از بین رفت، دیگر کسی این علفخوار بزرگ را ندید تا اینکه در میانه دهه 1340 گله کوچکی از این گونه در جنگلهای باقیمانده دز و کرخه شناسایی و به دشت ناز ساری منتقل شد. همان چند راس گوزن منتقل شده، پایه پروژهای شد که لقب موفقترین پروژه ایران برای نجات یک گونه را به خود اختصاص داد.
برهم خوردن ترکیب جمعیتی مراکز تکثیر
این روزها که سایت تکثیر گوزن زرد ایرانی در اردبیل هم به مجموعه سایتهای تکثیر در اسارت این گونه شده و بر اساس آمارهای سازمان حفاظت محیط زیست، 11 سایت تکثیر در اسارت برای گوزن زرد ایرانی داریم؛ اما هنوز به مرحلهای نرسیدهایم که جمعیتی قابل اتکا برای رهاسازی این گونه در طبیعت داشته باشیم. البته معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفتصبح از چالشی سخن میگوید که میتواند نقطه آغاز مشکلات بعدی برای پروژه تکثیر در اسارت باشد.او بر هم خوردن نسبت جنسیتی در سایتهای تکثیر را یکی از مهمترین مشکلات این پروژه میداند. اکنون نسبت گوزن نر به ماده در سایتهای تکثیر تقریبا برابر است، در حالی که این نسبت باید یک نر به 6 ماده باشد.
نزاع بیپایان نرها
صفایی توضیح میدهد که افزایش تعداد نرها در سایتهای تکثیر، در فصل جفتگیری باعث رشد میزان زد و خورد میان آنها میشود و متاسفانه بعد از جفتگیری ماده، دوباره نرهایی که در نزاع شکست خوردهاند، سراغ مادهها میروند؛ به این ترتیب زمینه سقط جنین در مادههای باردار را فراهم میکنند. از سوی دیگر در دوره بارداری مادهها، استرس جمعیتی و نزاع مکرر نرها، زمینه سقط جنین در افراد بارور را فراهم میکند. ضمن آنکه نرهای گله، نوزادان متولد شده را لگدکوب میکنند یا آنقدر استرس به مادهها وارد میکنند که والد، دیگر مایل نیست به بچهاش شیر بدهد.
به گفته معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش، تا جمعیت موجود در اسارت به حاشیه امنی از نظر تعداد نرسد، امکان رهاسازی آنها وجود ندارد؛ اما استانهایی که دارای سایت تکثیر هستند، مایلند که جمعیت مازاد سایتشان را در زیستگاههای خود رهاسازی کنند. در حالی که اکنون کل جمعیت گوزن زرد در اسارت 300 راس بوده و مادههای زایای این جمعیت به یک سوم افراد در اسارت هم نمیرسد؛ بنابراین ریسک رهاسازی آنها بسیار بالاست و اگر نتوانیم زیستگاهشان را حفظ کنیم و همین جمعیت را از دست بدهیم، کار پروژه تمام است.
احتمال رهاسازی نرهای مازاد
صفایی درباره احتمال رهاسازی نرهای مازاد، میگوید که این گزینه در دست بررسی است. او ادامه میدهد: به دنبال این هستیم که نرهای مازاد سایتها را تعدیل کنیم تا سایتهای تکثیر از نظر جنسیتی به ثبات برسند. بنابراین پیشنهاد رهاسازی نرهای مازاد هم مطرح شده است.البته معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش تاکید میکند که رهاسازی، یک قاعده و اصولی دارد. اول باید ارزیابی مطلوبیت زیستگاه کنیم.
بعد که پارامترهای محیطی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را استخراج کردیم، تازه روی جامعه محلی برای بسترسازی و هویت سازی کار کنیم. جامعه محلی را پای کار بیاوریم و بعد رهاسازی انجام شود که بخشی از حفاظت را به کمک جامعه محلی جلو ببریم. آنطور که او میگوید: سایتهای تکثیر در اسارت گوزن زرد ایرانی دقیقا منطبق بر حضور تاریخی این گونه طراحی شده و این مهمترین عامل برای ارزیابی مطلوبیت زیستگاه است.
تغییر نسبت جمعیتی، نیازمند مطالعه
برهم خوردن ترکیب جنسیتی گوزنهای در اسارت موضوع بسیار پراهمیتی است و رهاسازی نرهای مازاد، میتواند باعث سقوط جدی جمعیت تکثیر شده شود؛ بنابراین پس از تعدیل جمعیت نرها، حتما باید به دنبال دلیل افزایش نرزایی در سایتهای تکثیر باشیم اما آیا دقیقا میدانیم که چرا نسبت جمعیتی در زاد و ولدها بر هم خورده است؟
محمد نصرتی کارشناس حیات وحش در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که در این رابطه نیازمند تحقیق هستیم. برای کارشناسان این حوزه هم سوال است که چرا این نسبت به نفع نرها برهم خورده است. حدس زده میشود که اقلیم یا تغییر رژیم غذایی در اسارت، باعث میشود که زایمانها به سود نرها باشد اما شواهد علمی برای این موضوع نداریم.به گفته این کارشناس حیات وحش، با استناد به نظرات اعضای هیئت علمی دانشگاهها، در سطح دنیا مطالعاتی در این رابطه انجام شده اما این مطالعات مربوط به گونه گوزن زرد ایرانی نیست و بنابراین درباره این گونه باید بررسی علمی انجام شود.
نصرتی بر این باور است که افرادی در ایران وجود دارند که میتوانند در این زمینه تحقیق کنند و نیاز است که پایاننامههایی در سطح کارشناسی ارشد و دکترا اجرایی شود. چندین سایت تکثیر را بررسی کنند و یک سایت شاهد هم داشته باشیم تا ببینیم فرضیاتی که داریم، در بر هم خوردن تعادل نسبت جمعیتی موثر بوده یا خیر. به نظر میرسد با توجه به شرایط سایتها، قبل از تلاش برای رهاسازی گوزنهای زرد در زیستگاه تاریخیشان، باید برای معضل نوظهور، تدبیری اندیشیده شود. در غیر این صورت، پروژهای موفق به شکستی حتمی منتهی خواهد شد.
