آبخیزداری شهری راه نجات سکونتگاه‌ها از خطر سیلاب
آبخیزداری شهری نه تنها راهکاری فنی، بلکه ضرورتی برای توسعه پایدار و حفظ جان و مال شهروندان ایرانی است
هفت صبح، نوید حسینی| آبخیزداری شهری شاخه‌ای از علم مدیریت حوضه‌های آبخیز است که به کنترل و بهره‌برداری پایدار از رواناب‌ها، کاهش سیلاب و بازسازی چرخه طبیعی آب در محیط‌های شهری می‌پردازد. با گسترش شهرنشینی، سطوح نفوذناپذیر مانند آسفالت و ساختمان‌ها افزایش یافته و نفوذ آب به خاک کاهش می‌یابد.
در نتیجه، بارش‌ها سریع‌تر به رواناب تبدیل شده و خطر سیلاب بالا می‌رود. هدف اصلی این رویکرد، افزایش نفوذپذیری، افزایش زمان تمرکز جریان آب، استحصال باران و کاهش دبی اوج سیلاب از طریق روش‌هایی مانند بام سبز، روکش‌های نفوذپذیر، باغ‌های باران، ترانشه‌های نفوذ، سیستم‌های بیورتانسیون و مخازن جمع‌آوری آب است. این اقدامات نه تنها سیل را مهار می‌کنند، بلکه به تغذیه سفره‌های زیرزمینی، کاهش آلودگی و توسعه پایدار شهری کمک می‌کند.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، اقلیم خشک و نیمه‌خشک و رشد سریع شهرنشینی، به‌شدت در معرض سیلاب‌های شهری قرار دارد. بر اساس اعلام مسئولان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، حدود ۶۵۰ دشت و بسیاری از شهرها در معرض خطر سیلاب هستند و مدیریت این خطر باید در برنامه‌ریزی‌های شهری لحاظ شود. نمونه‌های تاریخی و اخیر خسارات سنگینی به جا گذاشته‌اند. در سیل سال ۱۴۰۱، استان‌هایی مانند تهران (با ده‌ها کشته از جمله در امامزاده داوود و فیروزکوه)، فارس (استهبان با بیش از ۲۰ قربانی)، سیستان و بلوچستان، کرمان و خوزستان آسیب‌های جانی و مالی گسترده‌ای متحمل شدند.
در شیراز سال ۱۳۹۸، ساخت‌وسازهای غیراصولی در مسیر مسیل‌ها و پر شدن مسیرهای طبیعی، فاجعه دروازه قرآن را رقم زد. شهر اهواز به دلیل قرارگیری در اراضی مسطح کنار کارون و رشد نامتوازن، مکرراً با آبگرفتگی مناطق مسکونی روبه‌رو می‌شود. در شمال کشور، سیلاب‌های اخیر مازندران و گلستان (۱۴۰۵) منجر به تخریب پل‌ها، آبگرفتگی صدها واحد مسکونی، خسارت به کشاورزی و تلفات جانی شده است. خسارات شامل تخریب زیرساخت‌ها (جاده‌ها، شبکه‌های آب و برق)، منازل، زمین‌های کشاورزی و تلفات دام می‌شود و گاه به صدها میلیارد تومان می‌رسد.
تغییرات اقلیمی و بارش‌های شدید کوتاه‌مدت این آسیب‌ها را تشدید کرده‌اند. آبخیزداری شهری می‌تواند این خسارات را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد. مطالعات در حوضه‌های مشرف به تهران (مناطق ۵ و ۲۲) نشان داده عملیات بیولوژیک و سازه‌ای می‌تواند فرسایش و رسوب را تا ۵۵ درصد و دبی اوج را کاهش دهد. روش‌های توسعه کم‌اثر (LID) در حوضه‌های شهری تهران قادرند حجم رواناب را ۶۰ تا ۷۰درصد و دبی اوج را تا ۷۰درصد کم کنند.
این اقدامات با احیای پوشش گیاهی بالادست، احداث سازه‌های کنترل و نفوذ آب در داخل شهر، زمان تمرکز را افزایش داده و از ورود ناگهانی سیل به مناطق مسکونی جلوگیری می‌کنند. همچنین استحصال آب باران برای فضای سبز و تغذیه آبخوان‌ها، چالش کم‌آبی را نیز بهبود می‌بخشد. برای موفقیت، نیاز به هماهنگی بین شهرداری‌ها، سازمان منابع طبیعی، مدیریت بحران و شهرسازی است.
اولویت‌ها شامل ممنوعیت ساخت‌وساز در حریم مسیل‌ها، اجرای گسترده زیرساخت‌های سبز، پایش مستمر و مشارکت شهروندان است. با توجه به ظرفیت ۲۰ میلیون هکتار طرح‌های آماده آبخیزداری در کشور، سرمایه‌گذاری هدفمند می‌تواند تاب‌آوری شهرها را افزایش دهد و از تکرار فجایع جلوگیری کند. آبخیزداری شهری نه تنها راهکاری فنی، بلکه ضرورتی برای توسعه پایدار و حفظ جان و مال شهروندان ایرانی است.
